Hành trình ít người biết phía sau Liên hoan Phát thanh năm 2026

VHO - Ít ai để ý, những chiếc Cúp trao tại Liên hoan Phát thanh toàn quốc năm nay không được tạo nên từ chất liệu kim loại hay pha lê quen thuộc, mà từ chính than đá Quảng Ninh, một lựa chọn mang nhiều tầng ý nghĩa hơn vẻ ngoài tưởng chừng giản dị.

Không sử dụng các chất liệu quen thuộc như vàng, bạc hay pha lê, Cúp và Biểu trưng của Liên hoan Phát thanh toàn quốc lần thứ XVII được chế tác từ than đá. Quyết định này ngay từ đầu đã tạo ra sự tò mò, khi một chất liệu vốn gắn với hình ảnh công nghiệp nặng lại xuất hiện trong một sự kiện mang tính tôn vinh sáng tạo.

Loại than được sử dụng là anthracite, khai thác từ các vỉa sâu hơn 100m dưới lòng đất Quảng Ninh. Đây là dạng than có độ cứng cao, màu đen ánh đặc trưng, hình thành qua hàng triệu năm dưới áp lực địa chất. Chính yếu tố “chịu nén để trở nên bền chắc” này khiến than đá trở thành một hình ảnh ẩn dụ phù hợp cho hành trình của những người làm phát thanh, một nghề đòi hỏi sự kiên trì, tích lũy và thích ứng liên tục.

Tuy nhiên, từ một khối than thô để trở thành một chiếc Cúp hoàn chỉnh là một quá trình không hề đơn giản. Than đá, dù cứng, lại có tính giòn, rất dễ nứt vỡ nếu xử lý sai kỹ thuật. Vì vậy, việc chế tác hoàn toàn phụ thuộc vào tay nghề và kinh nghiệm của nghệ nhân.

Tại Quảng Ninh, số người có thể làm thủ công mỹ nghệ từ than đá không nhiều. Những nghệ nhân tham gia chế tác cho kỳ Liên hoan lần này đều là những người có nhiều năm gắn bó với nghề, trong đó có nghệ nhân Nguyễn Thị Thanh Bình đại diện cho một gia đình ba thế hệ làm nghề.

Quy trình chế tác diễn ra hoàn toàn thủ công, từ khâu chọn than, cắt gọt đến tạo hình. Mỗi bước đều cần sự tính toán kỹ lưỡng, bởi chỉ một sai lệch nhỏ cũng có thể khiến cả khối than bị hỏng. Người thợ không chỉ dựa vào máy móc mà còn phải “cảm” được vật liệu bằng tay, nhận biết độ cứng, độ giòn của từng thớ than để điều chỉnh lực tác động.

Các sản phẩm được tạo hình thành hai mẫu chính: thuyền buồm và micro. Nếu thuyền buồm là hình ảnh quen thuộc của vùng biển Quảng Ninh, mang ý nghĩa về sự thuận lợi và vươn xa, thì micro lại gắn trực tiếp với nghề phát thanh, biểu tượng của việc truyền tải thông tin và kết nối cộng đồng.

Điểm khó nhất trong quá trình chế tác nằm ở các chi tiết nhỏ và những đường cong mềm. Đây là phần đòi hỏi sự chính xác cao, bởi vừa phải đảm bảo tính thẩm mỹ, vừa phải giữ được độ bền của sản phẩm. Mỗi chi tiết đều được thực hiện bằng các dụng cụ chuyên biệt, hoàn toàn thủ công.

Sau khi hoàn thiện phần tạo hình, sản phẩm tiếp tục được chuyển sang công đoạn chạm khắc chữ. Nghệ nhân Nguyễn Thị Kim Hoa, với hơn 30 năm kinh nghiệm, đảm nhận bước cuối cùng này. Mỗi chiếc Cúp mất khoảng 30 – 40 phút để khắc chữ, với yêu cầu cao về độ sắc nét và sự cân đối.

Tổng cộng, khoảng 650 sản phẩm với gần 5.000 chi tiết đã được hoàn thiện cho kỳ Liên hoan năm nay. Điều đáng nói là không có hai sản phẩm nào hoàn toàn giống nhau, bởi mỗi khối than mang một cấu trúc riêng, buộc người thợ phải xử lý theo cách khác nhau.

Ở góc độ biểu tượng, việc lựa chọn than đá không chỉ dừng lại ở yếu tố địa phương. Nếu than đá là nguồn năng lượng tích tụ trong lòng đất qua thời gian dài, thì phát thanh lại là quá trình lan tỏa thông tin ra cộng đồng. Hai yếu tố này, khi đặt cạnh nhau, tạo nên một sự liên kết mang tính ẩn dụ rõ ràng.

Bên cạnh đó, việc sử dụng chất liệu đặc trưng của Quảng Ninh cũng góp phần giới thiệu hình ảnh địa phương theo một cách khác. Thay vì những sản phẩm công nghiệp quen thuộc, than đá được “biến hình” thành các tác phẩm mang tính thẩm mỹ và giá trị tinh thần.

Sau khi Liên hoan kết thúc, những chiếc Cúp và Biểu trưng này sẽ không chỉ dừng lại ở vai trò phần thưởng. Với nhiều người nhận, đó còn là một vật kỷ niệm mang tính cá nhân gợi nhắc về hành trình làm nghề, cũng như những nỗ lực phía sau mỗi tác phẩm phát thanh.

Từ một khối vật liệu tưởng chừng đơn giản, hành trình để trở thành một biểu tượng vinh danh cho thấy rõ vai trò của con người trong việc tạo ra giá trị. Và ở đó, câu chuyện không nằm ở bản thân chất liệu, mà ở cách nó được lựa chọn và “kể lại” bằng bàn tay người thợ.