Kỳ 1- Chợ cá mở lối cho du lịch làng biển

VHO - Từ bãi ngang Tam Tiến, xã Tam Xuân đến bến cá Bình Minh, xã Thăng An, những phiên chợ cá ở những vùng biển của tỉnh Quảng Nam (cũ) bắt đầu khi phố xá còn ngủ. Những chiếc thúng chai vừa chạm bờ, tôm, cá đã theo quang gánh tỏa đi. Trong nhịp mưu sinh ấy, du lịch đang tìm thấy một chất liệu rất thật để có thể xây dựng thành những sản phẩm du lịch với nhiều trải nghiệm rất riêng cho du khách và giữ bền vững không gian mưu sinh của ngư dân.

Những đôi quang gánh nối biển với bờ

Khoảng 4 giờ sáng, người mua cá đã chuẩn bị thau rổ, quang gánh để đón những thúng hải sản từ những chuyến tàu trở về bãi ngang sau một đêm đánh bắt trên biển.

Cá, tôm, mực được phân loại ngay trên cát, giao cho người thu mua rồi đưa đi các chợ dân sinh hoặc cơ sở chế biến. Từng công đoạn phải làm nhanh để giữ độ tươi của cá và kịp phiên giao dịch trong buổi sáng.

Chợ cá Tam Tiến (huyện Núi Thành, Quảng Nam cũ), nay nằm ở xã Tam Xuân, thành phố Đà Nẵng. Chợ đông nhất vào vụ cá nam, khoảng tháng 4 đến tháng 9, mỗi ngày có khoảng 270 phương tiện tàu, thuyền cập bờ, với khoảng 350 tiểu thương và 150 lao động phụ trợ.

Phía sau một buổi chợ chỉ kéo dài vài giờ là cả một mạng lưới sinh kế nối từ người đi biển, người chèo thúng đến người buôn, người gánh cá, xe vận chuyển và các cơ sở chế biến.

Bà Trần Thị Xoa (thôn Hà Lộc, Tam Xuân) đã hơn mười năm bám chợ cá này. Trừ những ngày mưa bão cấm biển, hoặc những việc đột xuất ngoài dự tính, còn lại ngày mưa hay nắng, cứ có thuyền vào bờ là bà ra biển từ 3 giờ 30 sáng, chờ mua cá rồi chở hơn 15km lên khu vực Tam Kỳ bán lại.

“Lấy công làm lời” là cách bà miêu tả về nghề của mình, giờ giấc đảo lộn, lời lãi không đều nhưng gói ghém được chi tiêu gia đình và chuyện học hành của con.

“Nghề này không sợ nhọc, chỉ sợ khi biển động, tàu nằm bờ, những người không trực tiếp sở hữu tàu đánh bắt, chỉ buôn bán nhỏ như tui vẫn cảm nhận rất rõ một mùa biển khó khăn. Huống chi những người vươn khơi, bám biển, phải vật lộn với thiên tai, mưa bão, xăng dầu tăng giá… khó trăm bề”, bà Xoa tâm sự.

Ở những phiên chợ này, còn có những người phụ nữ gánh cá thuê, đứng sẵn ở vị trí quen, nhận cá ở thúng chai từ biển về, gánh vào sâu trong bãi cho chủ vựa, thương lái, lúc vắng lại gánh nước biển phục vụ rửa và giữ độ tươi cho hải sản. Tiền công tính theo lượt và quãng đường.

“Cái khó của nghề này là phải vừa gánh, vừa chạy ở nền cát lún, liên tục và sức nặng phải mang trên vai. Khi một mẻ cá lớn vào bờ, người gánh gần như không có khoảng nghỉ; vừa xong gánh này lại quay ra đón gánh khác trước khi thúng chai trung chuyển hải sản kế tiếp cập bến”, chị Nguyễn Thị Sương (thôn Long Thạnh, Tam Xuân) cho biết.

Phiên chợ sớm cho thấy một chuỗi nghề gắn với biển, từ vận chuyển, phân loại đến buôn bán. Đàn ông làng chài sau chuyến biển xuyên đêm không chỉ đưa cá vào bờ mà còn thu lưới, gỡ cá mắc, sửa lại thúng chai, kiểm tra mái chèo và dây chuẩn bị cho chuyến biển tiếp theo.

Phụ nữ gánh cá, phân loại và đưa hàng đến các chợ dân sinh; khi chợ vãn, một số người chuyển sang phụ việc tại cơ sở chế biến.

Với du khách, đây là cơ hội tìm hiểu đời sống lao động, trải nghiệm trực tiếp tại một phiên chợ ngắn nhưng gắn với nhiều công việc trong cộng đồng làng biển, quan sát, trò chuyện với ngư dân, mua trực tiếp hải sản tại chợ thay vì chỉ ngắm cảnh, tắm biển, thưởng thức ẩm thực.

Từ bãi cá đến một trải nghiệm bản địa

Chợ cá Tam Tiến nay thuộc xã Tam Xuân, thành phố Đà Nẵng. Không gian hành chính thay đổi nhưng bãi biển, chợ cá và nhịp làng chài vẫn là những dấu nhận diện rõ nhất của vùng ven biển này.

Hiện địa phương có khoảng 258 tàu cá từ 6m trở lên, tạo việc làm cho khoảng 1.200–1.300 lao động; sản lượng khai thác thủy sản bình quân những năm qua khoảng 9.900 tấn/năm, giá trị sản xuất ước 150–200 tỉ đồng/năm.

Các số liệu này cho thấy chợ cá là một mắt xích của kinh tế biển địa phương. Nhịp mua bán lúc rạng sáng cũng tạo nên trải nghiệm khác với một bãi tắm thông thường.

Anh Nguyễn Kha, một du khách đến từ Hà Nội cho biết, nhóm bạn của anh mỗi lần đi Đà Nẵng, Hội An đều tranh thủ chạy đến Tam Tiến, Bình Minh. Có người đến từ trước rạng sáng để săn ảnh, chụp ánh đèn tàu ngoài khơi, có người chỉ đến để ngồi chờ đón bình minh, đi dọc bãi, xem thúng vào bờ, hỏi chuyện ngư dân, mua mẻ cá vừa đánh bắt.

Thỉnh thoảng, có thời gian, nhóm chọn lưu trú ở gần các vùng biển để có thể đi vào làng, xem đời sống của ngư dân, trải nghiệm nghề hấp cá, nghề làm thúng chai, hoặc đi theo những chuyến câu mực đêm, ăn những món dân giã được chế biến từ hải sản vừa mua ở chợ.

Cũng có những du khách nước ngoài, các bạn trẻ chọn “book” tour khám phá biển, đón bình minh, hoàng hôn, kết hợp chụp ảnh cưới, ảnh kỷ niệm những khoảnh khắc của gia đình, bạn bè tại những làng biển Tam Tiến, Bình Minh.

“Điều đáng giá là tất cả những hoạt động ấy gắn liền với đời sống thường nhật, không phải là một “màn diễn”. Người dân vẫn làm việc theo con nước và luồng cá.

Khách muốn xem phải đến đúng giờ chợ họp, bình minh lên, thậm chí phải chấp nhận rằng ngày biển xấu có khi chẳng có gì để chụp. Bù lại, đó cũng là một trải nghiệm thêm về cuộc mưu sinh nhọc nhằn của nghề biển”, anh Nguyễn Kha chia sẻ.

“Đặc điểm hấp dẫn của chợ là hoạt động theo mùa cá và thời tiết, không phải một không gian trình diễn có thể mở theo lịch. Với chợ Tam Tiến, sức hấp dẫn nằm ở hoạt động lao động diễn ra đúng mùa cá, không phải là việc dựng thêm khung cảnh hay tổ chức một “khu vực” chợ cá dành riêng cho du khách.

Nếu khai thác du lịch, điều cần đầu tư trước tiên là người dẫn chuyện am hiểu nghề, vệ sinh bãi chợ, giá cả mua bán rõ ràng, minh bạch”, anh Nguyễn Kha đề xuất.

Đưa làng chài vào không gian du lịch mới

Kế hoạch số 499/KH-UBND ngày 28.9.2026 về phát triển du lịch trọng điểm khu vực phía Nam Đà Nẵng giai đoạn 2026–2030 xác định Tam Xuân, Quảng Phú và Tam Hải trong nhóm không gian phát triển du lịch biển – đảo – cộng đồng – nghệ thuật.

Riêng khu vực chợ cá Tam Tiến dự kiến giai đoạn 2026–2027 sẽ đầu tư nhà vệ sinh, thu gom rác, thoát nước, bãi đỗ xe tại thôn Hà Lộc; hình thành biểu tượng nhận diện, điểm dừng chân và không gian sinh hoạt cộng đồng.

Giai đoạn 2027–2028 dự kiến có điểm đón tiếp, trưng bày sản phẩm OCOP. Thành phố đặt mục tiêu đến năm 2030 đưa vào khai thác 12–15 chương trình du lịch mới.

Kế hoạch nêu trực tiếp các sản phẩm như “Bình minh chợ cá”, “Một ngày làm ngư dân”, trải nghiệm đời sống, nghề biển, văn hóa cộng đồng, ẩm thực biển; đồng thời giao xã Tam Xuân nghiên cứu hình thành, phát triển Lễ hội Chợ cá Tam Tiến và tăng liên kết với Tam Thanh, Tam Hải.

Cơ hội phát triển du lịch tại Tam Tiến nằm ở việc tổ chức trải nghiệm quanh hoạt động chợ cá hiện hữu, không làm biến dạng không gian lao động. Tam Thanh, phường Quảng Phú có làng bích họa và hoạt động du lịch cộng đồng; Tam Hải có đời sống cư dân đảo và sinh kế biển. Mỗi địa bàn có nguồn lực riêng để bổ trợ cho sản phẩm du lịch ở phía Nam Đà Nẵng.

Lễ hội biển Tam Thanh 2026 tổ chức cuối tháng 6, có hoạt động trình diễn Bả trạo, là một trường hợp cho thấy văn hóa bản địa có thể được giới thiệu cùng các hoạt động du lịch cộng đồng.

Tại chương trình công bố tour du lịch phía Nam Đà Nẵng “Chạm vào thiên nhiên” vừa tổ chức hồi đầu tháng 10 vừa qua, Sở VHTTDL Đà Nẵng cho biết đã có hơn 6 đơn vị lữ hành xây dựng gần 25 chương trình tour để giới thiệu, bán cho khách tới khu vực phía Nam, trong khi mục tiêu đến năm 2030 là xây dựng, hoàn thiện và đưa vào khai thác 12–15 chương trình du lịch mới.

Ở góc nhìn doanh nghiệp lữ hành, ThS. Huỳnh Thanh Siêng, Công ty Du lịch Quảng Nam (Quang Nam Tourist), cho biết doanh nghiệp đã xây dựng các tour tham quan, trải nghiệm văn hóa bản địa, khám phá thiên nhiên và giáo dục truyền thống tại khu vực phía Nam Đà Nẵng.

Doanh nghiệp xác định những nhóm khách có thể khai thác gồm khách lưu trú tại trung tâm Đà Nẵng, Hội An, Tam Kỳ; khách cuối tuần, đoàn công tác và học sinh, sinh viên.

Từ thực tiễn ấy, các phiên chợ cá và làng biển Tam Tiến có cơ hội trở thành điểm trải nghiệm trong những chương trình phù hợp với nhu cầu từng nhóm khách, nhưng việc tổ chức phải tôn trọng nhịp mưu sinh và sinh hoạt của cư dân.

Theo đại diện lãnh đạo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Đà Nẵng, việc mở rộng không gian du lịch về phía Nam có ý nghĩa quan trọng trong việc đa dạng hóa sản phẩm, phân bổ dòng khách, kéo dài thời gian lưu trú và lan tỏa lợi ích từ du lịch đến các địa phương và cộng đồng.

Khu vực phía Nam có nhiều tiềm năng và lợi thế riêng để phát triển du lịch. Đây là vùng đất có sự đan xen giữa sông, hồ, đồng ruộng, làng quê và biển; nhiều nơi vẫn giữ được cảnh quan tự nhiên, môi trường sinh thái cùng nét bình dị của đời sống bản địa.

Bên cạnh đó là những giá trị về lịch sử, văn hóa, ẩm thực, sản vật địa phương và những câu chuyện gắn với vùng đất, con người nơi đây.

Nếu khu vực trung tâm đã tạo dựng được sức hút với du lịch biển, nghỉ dưỡng, vui chơi giải trí và dịch vụ đô thị hiện đại, thì phía Nam có thể bổ sung một không gian trải nghiệm khác biệt – gần gũi hơn với thiên nhiên, văn hóa và đời sống cộng đồng.

Vì vậy, phát triển du lịch phía Nam không phải là lặp lại những sản phẩm nơi khác đã có, mà quan trọng là nhận diện, gìn giữ và khai thác những giá trị nguyên bản của vùng đất, chuyển hóa những tài nguyên đang hiện hữu thành các sản phẩm và trải nghiệm có bản sắc riêng.

                                                                                     (Còn tiếp)