Cà phê Việt và hành trình thành “di sản sống”

VHO - Diễn ra từ ngày 17-19.4 tại Bảo tàng Thế giới Cà phê (Buôn Ma Thuột, Đắk Lắk), Diễn đàn Di sản Cà phê thế giới 2026 đã đưa Buôn Ma Thuột trở thành điểm hẹn của các nhà hoạch định chính sách, chuyên gia, nhà ngoại giao và cộng đồng thực hành cà phê từ nhiều quốc gia.

 Với chủ đề “Từ những truyền thống đa dạng đến di sản sống chung của nhân loại”, sự kiện mở rộng đối thoại về lịch sử, văn hóa và chuỗi giá trị cà phê toàn cầu, đồng thời góp thêm cơ sở để định vị cà phê Việt Nam như một “di sản sống” trên bản đồ văn hóa thế giới.

 Diễn đàn do UBND tỉnh Đắk Lắk tổ chức, phối hợp cùng UNESCO, Trường Đại học Văn hóa TP.HCM và có sự đồng hành của Tập đoàn Trung Nguyên Legend. Đây là hoạt động tiếp nối chuỗi hội thảo quốc tế về ngành cà phê toàn cầu được tổ chức vào cuối năm 2025.

Cà phê trong không gian đối thoại đa văn hóa

Phát biểu tại diễn đàn, ông Nguyễn Minh Vũ, Ủy viên Trung ương Đảng, Phó Bí thư Đảng ủy, Thứ trưởng Thường trực Bộ Ngoại giao đã nhấn mạnh vai trò của Đắk Lắk trong việc lan tỏa giá trị cà phê Việt Nam ra thế giới.

Theo ông, việc giới thiệu tri thức trồng và chế biến cà phê Đắk Lắk ra quốc tế góp phần quảng bá hình ảnh vùng đất, con người Tây Nguyên, thúc đẩy đối thoại đa văn hóa, nâng cao giá trị gia tăng của ngành cà phê nước nhà, qua đó từng bước xác lập vị thế riêng của cà phê Việt Nam trên bản đồ thế giới.

Ở lời khai mạc, ông Đào Mỹ, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đắk Lắk khẳng định, diễn đàn là không gian gặp gỡ, trao đổi học thuật và thực tiễn; đồng thời là bước đi thiết thực nhằm làm rõ giá trị nổi bật của di sản cà phê trong bối cảnh toàn cầu hóa, thúc đẩy đối thoại giữa các nền văn minh cà phê và chia sẻ kinh nghiệm quốc tế trong bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể.

Diễn đàn nhận được gần 40 tham luận của các nhà khoa học trong và ngoài nước, tiếp cận cà phê từ nhiều góc độ như kinh tế, xã hội, văn hóa, di sản học, công nghệ chế biến và phát triển bền vững. Trong đó, 14 tham luận tiêu biểu được trình bày trực tiếp tại 4 phiên chuyên đề.

Ở phiên thảo luận “Lịch sử cà phê thế giới”, các học giả đến từ Palestine, Colombia, Thổ Nhĩ Kỳ, Ý... đã tái hiện hành trình lan tỏa của cà phê qua nhiều nền văn minh. Từ vùng đất khởi nguồn ở châu Phi, cà phê dần trở thành chất xúc tác cho giao lưu thương mại, văn hóa và tri thức, hiện diện trong đời sống xã hội của nhiều quốc gia.

Các tham luận cho thấy, mỗi vùng đất khi tiếp nhận cà phê đều bồi đắp thêm những sắc thái riêng, từ đó hình thành một hệ sinh thái văn hóa phong phú. Cà phê vượt ra ngoài ý nghĩa của một thức uống để trở thành “không gian giao tiếp xã hội”, nơi con người gặp gỡ, đối thoại và sáng tạo.

Ở phiên “Quy trình trồng và sản xuất cà phê”, các ý kiến tập trung phân tích hệ sinh thái cà phê như một chỉnh thể gắn kết giữa tri thức bản địa, cảnh quan và sinh kế cộng đồng. Các chuyên gia nhấn mạnh tầm quan trọng của chuỗi giá trị toàn cầu, trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp và định hướng phát triển bền vững cho ngành cà phê. Mục tiêu xây dựng Đắk Lắk thành “Thủ phủ cà phê thế giới” cũng được đặt trong mối liên hệ với phát triển cảnh quan văn hóa cà phê, hướng tới ghi danh di sản với UNESCO và thúc đẩy chuyển đổi xanh.

Tại phiên thảo luận “Văn hóa tiêu dùng toàn cầu và diễn trình phát triển của di sản cà phê”, nhiều ý kiến gợi mở cách nhìn mới về cà phê như một phần của lối sống và sáng tạo. Các mô hình như Coffee Philosophy, Slow Coffee Culture hay Thiền Cà phê cho thấy sự dịch chuyển từ tiêu dùng đơn thuần sang trải nghiệm văn hóa. Cùng với đó, công nghệ số đang góp phần tái định hình ngành cà phê, tăng kết nối cộng đồng và lan tỏa giá trị di sản trong bối cảnh hiện đại.

Từ góc độ bảo tồn, phiên “Thực hành tốt trong bảo vệ và phát triển bền vững” mang đến nhiều kinh nghiệm quốc tế, trong đó có mô hình của Thái Lan và cách tiếp cận của FAO. Các chuyên gia cho rằng cộng đồng giữ vị trí trung tâm trong quá trình gìn giữ, trao truyền di sản; việc nhận diện đúng giá trị di sản cũng là tiền đề để tạo ra sinh kế bền vững.

Từ sản vật bản địa đến di sản sống của nhân loại

Một trong những nội dung trọng tâm của diễn đàn là làm rõ khái niệm cà phê như một “di sản sống”. Ông Jonathan Baker, Trưởng đại diện UNESCO tại Việt Nam nhận định: “Theo Công ước năm 2003 về Bảo vệ Di sản Văn hóa Phi vật thể, di sản không được hiểu là một vật thể hay sản phẩm, mà là tri thức, kỹ năng, tập quán xã hội và những ý nghĩa mà cộng đồng thừa nhận là một phần đời sống văn hóa của mình và trao truyền qua nhiều thế hệ”.

Từ góc nhìn này, lịch sử cà phê không đơn thuần là câu chuyện của một loại cây trồng, mà là lịch sử của giao lưu, sáng tạo và kết nối nhân loại. Mỗi vùng đất, từ Ethiopia, Yemen, Đế chế Ottoman đến châu Âu, châu Mỹ và châu Á, đều góp phần bồi đắp nên giá trị chung của cà phê.

Trong dòng chảy ấy, Việt Nam nổi lên như điểm hội tụ đặc biệt. Là một trong những quốc gia xuất khẩu cà phê hàng đầu, Việt Nam đồng thời sở hữu nền văn hóa cà phê giàu bản sắc, gắn với tri thức bản địa và đời sống cộng đồng, đặc biệt tại Buôn Ma Thuột. Năm 2025, “Tri thức trồng và chế biến cà phê Đắk Lắk” đã được Bộ VHTTDL công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là cơ sở quan trọng để tiếp tục hướng tới mục tiêu ghi danh vào Danh sách thực hành tốt của UNESCO.

Theo ông Đặng Lê Nguyên Vũ, đại diện Tập đoàn Trung Nguyên Legend, di sản chỉ có thể thật sự “sống” khi được cộng đồng nhận thức đúng, thực hành đúng và liên tục bồi đắp bằng sáng tạo trong đời sống đương đại. Bởi vậy, bảo tồn không thể tách rời phát triển kinh tế - xã hội và việc nâng cao đời sống người dân.

Tinh thần ấy được Trung Nguyên Legend nhấn mạnh qua thông điệp: “Cà phê là báu vật của đất trời, là di sản của nhân loại, là giải pháp cho tương lai”. Từ đó có thể thấy một tầm nhìn vượt lên khuôn khổ của một ngành hàng, hướng tới xác lập cà phê như một giá trị văn hóa toàn cầu, góp phần đáp ứng các yêu cầu về kết nối xã hội và phát triển bền vững.

Từ cách tiếp cận đó, Diễn đàn Di sản Cà phê Thế giới 2026 cho thấy ý nghĩa vượt lên khuôn khổ một sự kiện học thuật, trở thành bước đi chiến lược trong việc hệ thống hóa và nâng tầm giá trị của tri thức trồng, chế biến, thưởng thức cà phê như một chỉnh thể văn hóa sống động. Thông qua các tham luận, đối thoại và sáng kiến, diễn đàn góp phần tạo nền tảng khoa học và thực tiễn cho hành trình đưa cà phê Việt Nam trở thành biểu tượng văn hóa quốc gia trên trường quốc tế. Đây cũng là dịp để Buôn Ma Thuột và Đắk Lắk tiếp tục khẳng định vị thế là trung tâm văn hóa cà phê của thế giới.

Trong bối cảnh toàn cầu đang đối mặt với nhiều thách thức, việc định vị cà phê như một “di sản sống” - nơi các nền văn hóa cùng hiện diện, tôn trọng và đối thoại - được kỳ vọng sẽ góp phần hình thành một “ngôn ngữ chung” của hòa hợp, sáng tạo và phát triển bền vững.