Tết Đoan Ngọ: Mâm cúng ba miền khác nhau thế nào?

VHO - Cùng là Tết Đoan Ngọ nhưng mỗi vùng miền lại có cách chuẩn bị mâm cúng riêng. Từ cơm rượu, bánh gio của miền Bắc đến thịt vịt miền Trung hay bánh ú Bá Trạng miền Nam, tất cả đều gửi gắm mong ước về sức khỏe, bình an và mùa màng thuận lợi.

Tết Đoan Ngọ năm 2026 rơi vào ngày nào?

Tết Đoan Ngọ từ lâu đã trở thành một trong những ngày lễ truyền thống quen thuộc của người Việt. Không chỉ là dịp tưởng nhớ tổ tiên, đây còn là thời điểm để mỗi gia đình cầu mong sức khỏe, mùa màng thuận lợi và xua đi những điều không may trong nửa cuối năm.

Năm 2026, Tết Đoan Ngọ rơi vào thứ 6, ngày 19.6 dương lịch, tức mùng 5 tháng 5 âm lịch.

Theo quan niệm dân gian, tên gọi "Đoan Ngọ" mang ý nghĩa khá đặc biệt. "Đoan" là bắt đầu, còn "Ngọ" là khoảng thời gian từ 11 giờ đến 13 giờ, khi mặt trời ở vị trí cao nhất trong ngày. Chính vì vậy, nhiều gia đình thường chọn giờ Ngọ để dâng hương, cúng tổ tiên và thần linh.

Người Việt còn gọi đây là "Tết giữa năm" hay "Tết nửa năm". Dù tháng 5 âm lịch chưa phải thời điểm chính giữa năm theo lịch pháp, nhưng lại trùng với giai đoạn kết thúc vụ chiêm, chuẩn bị bước vào vụ mùa mới. Vì thế, ngày lễ mang ý nghĩa tạ ơn trời đất, tổ tiên đã phù hộ cho mùa màng bội thu, đồng thời cầu mong những tháng còn lại được mưa thuận gió hòa.

Từ tục "diệt sâu bọ" đến ngày lễ của gia đình

Khác với Trung Quốc, nơi Tết Đoan Ngọ gắn với câu chuyện về Khuất Nguyên, người Việt lưu truyền một điển tích riêng.

Tương truyền sau một vụ mùa bội thu, sâu bọ bất ngờ kéo đến phá hoại cây trái và lương thực. Trong lúc người dân lo lắng, một ông lão tên Đôi Truân xuất hiện, hướng dẫn mọi người lập lễ cúng bằng bánh tro, hoa quả rồi ra trước nhà vận động cơ thể.

Điều kỳ lạ là sau khi làm theo, sâu bọ đồng loạt suy yếu và biến mất. Từ đó, ngày mùng 5 tháng 5 được xem là ngày "diệt sâu bọ", mang ý nghĩa xua đuổi sâu hại mùa màng, dịch bệnh và những tác nhân gây ảnh hưởng đến sức khỏe con người.

Trải qua nhiều thế hệ, phong tục ấy không chỉ mang yếu tố tâm linh mà còn trở thành dịp để các thành viên trong gia đình quây quần, cùng chuẩn bị mâm cúng và gìn giữ những giá trị truyền thống.

Miền Bắc: cơm rượu nếp, bánh gio và trái cây đầu mùa

Nhắc đến Tết Đoan Ngọ ở miền Bắc, nhiều người sẽ nhớ ngay đến cơm rượu nếp cái hoa vàng và bánh gio ăn cùng mật mía.

Theo quan niệm dân gian, vị nồng của cơm rượu nếp có tác dụng "diệt sâu bọ" trong cơ thể. Vì vậy, đây gần như là món ăn không thể thiếu trong ngày mùng 5 tháng 5.

Bên cạnh đó là bánh gio (bánh tro) được làm từ gạo nếp ngâm nước tro, gói trong lá chuối rồi luộc chín. Món bánh có vị thanh nhẹ, dễ ăn, từ lâu đã gắn với quan niệm giúp giải nhiệt cơ thể trong những ngày hè.

Mâm cúng miền Bắc cũng thường xuất hiện những loại quả đúng mùa như mận và vải thiều, vừa để dâng cúng tổ tiên vừa tạo nên sắc màu đặc trưng của ngày Tết Đoan Ngọ.

Miền Trung: thịt vịt và chè kê

Nếu miền Bắc nổi bật với cơm rượu và bánh gio thì miền Trung lại có thêm một món đặc trưng rất riêng là thịt vịt.

Người dân nơi đây quan niệm thịt vịt có tính mát, phù hợp để thưởng thức trong những ngày nắng nóng. Vì vậy, nhiều gia đình chọn món ăn này để dâng cúng và dùng trong bữa cơm sum họp.

Ngoài thịt vịt, chè kê cũng là món quen thuộc trên mâm cúng Tết Đoan Ngọ của nhiều địa phương miền Trung. Chè có vị ngọt thanh, thường được ăn cùng bánh tráng vừng, tạo nên hương vị vừa dân dã vừa đặc trưng của vùng đất này.

Cơm rượu nếp ở miền Trung cũng có nét khác biệt khi thường được ép thành từng khối vuông thay vì để tơi như miền Bắc.

Miền Nam: bánh ú Bá Trạng và chè trôi nước

Tại miền Nam, mâm cúng Tết Đoan Ngọ mang đậm dấu ấn của văn hóa ẩm thực phương Nam.

Bên cạnh hương hoa, trái cây và cơm rượu nếp, hai món gần như không thể thiếu là bánh ú Bá Trạng và chè trôi nước.

Bánh ú Bá Trạng có hình chóp nhọn, kích thước lớn hơn bánh tro. Phần vỏ nếp dẻo kết hợp với nhân đậu xanh tạo nên hương vị đậm đà nhưng vẫn thanh mát.

Trong khi đó, chè trôi nước với những viên bánh tròn đầy được xem là biểu tượng của sự viên mãn, đủ đầy và sum vầy. Cơm rượu nếp ở miền Nam cũng thường được vo thành từng viên tròn nhỏ, khác với cách chế biến của hai miền còn lại.

Một trong những phong tục đặc sắc nhất của ngày mùng 5 tháng 5 là tục "diệt sâu bọ" vào sáng sớm. Người xưa cho rằng sau khi thức dậy nên ăn cơm rượu nếp hoặc các loại quả có vị chua, chát như mận, vải để loại bỏ những yếu tố gây hại trong cơ thể.

Dù ngày nay nhiều quan niệm chỉ còn mang ý nghĩa biểu tượng, nhưng những phong tục ấy vẫn được nhiều gia đình duy trì như một phần ký ức văn hóa.