Những giấc mơ sau câu hỏi “Steve Jobs Việt Nam”

VHO - Sau buổi thi Ngữ văn của Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026, câu hỏi “Làm thế nào để có những Steve Jobs Việt Nam?” nhanh chóng trở thành chủ đề được nhiều người nhắc tới. Không phải vì độ khó của đề, mà bởi hiếm khi một câu hỏi nghị luận xã hội lại chạm trực tiếp đến những điều đang hiện diện trong suy nghĩ của nhiều người trẻ: Sáng tạo, công nghệ, trí tuệ nhân tạo và khát vọng tạo ra những giá trị mới.

 Từ câu chuyện của năm nay nhìn lại những mùa thi gần đây, có thể thấy đề Ngữ văn đang dần rời xa cách kiểm tra kiến thức đơn thuần để trở thành một cuộc đối thoại giữa người học với thế giới quanh mình.

 Đề Văn không còn là bài học thuộc

Nếu nhìn riêng đề Ngữ văn năm 2026, có thể thấy một sự kết hợp khá đặc biệt. Phần đọc hiểu lựa chọn ngữ liệu về phát minh của Gutenberg, sự lan tỏa của tri thức và những vấn đề đặt ra trong thời đại trí tuệ nhân tạo, từ đó yêu cầu thí sinh suy nghĩ về cách sử dụng AI để tạo nên “sự cộng hưởng trí tuệ”. Ở phần viết, câu nghị luận xã hội đặt ra vấn đề “Làm thế nào để có những Steve Jobs Việt Nam?”, trong khi câu nghị luận văn học yêu cầu phân tích đoạn thơ Những chiếc lá của Nguyễn Đình Thi.

Trong cùng một đề thi, học sinh phải đi qua nhiều không gian khác nhau của tri thức và cảm xúc. Từ câu chuyện về máy in, về sự dịch chuyển của tri thức trong thời đại AI đến những suy ngẫm về sáng tạo và đổi mới; từ những vấn đề của hiện tại đến thế giới thơ ca giàu rung cảm của Nguyễn Đình Thi. Sự kết hợp ấy cho thấy đề Văn hôm nay không còn hướng tới khả năng ghi nhớ đơn thuần, mà đòi hỏi người học phải đọc, suy ngẫm, liên hệ và tự hình thành quan điểm.

Thực ra, sự dịch chuyển này đã xuất hiện từ vài năm gần đây. Năm 2024, học sinh được đặt trước câu hỏi về ý nghĩa của việc tôn trọng cá tính. Đó là câu chuyện quen thuộc trong trường học, gia đình và cả không gian mạng. Nhưng để viết tốt, các em phải nhận ra ranh giới giữa cá tính và lập dị, giữa tự do thể hiện bản thân và trách nhiệm với cộng đồng.

Một năm sau, đề Văn lại gợi mở những suy ngẫm về quê hương, Tổ quốc và mối liên hệ giữa mỗi cá nhân với nơi mình thuộc về. Từ những ngữ liệu văn chương, đề thi mở rộng thành những câu hỏi lớn hơn về cội nguồn, về trách nhiệm và điểm tựa tinh thần của con người trong hành trình đi xa.

Đến năm 2026, câu chuyện được nối tiếp bằng câu hỏi “Làm thế nào để có những Steve Jobs Việt Nam?”. Từ văn chương và lịch sử, đề thi bước vào không gian của công nghệ, đổi mới sáng tạo và trí tuệ nhân tạo. Với những học sinh quen viết theo khuôn mẫu, đây có thể là một thử thách. Nhưng với những em quan tâm đến những chuyển động đang diễn ra từng ngày xung quanh mình, câu hỏi ấy lại không hề xa lạ.

Đáng chú ý là đề thi không yêu cầu học sinh kể lại hành trình của một nhân vật nổi tiếng. Điều được đặt ra là những điều kiện để một người trẻ có thể phát triển năng lực sáng tạo trong bối cảnh Việt Nam hôm nay. Đó có thể là một môi trường giáo dục khuyến khích tư duy độc lập, khả năng tự học và làm chủ công nghệ; cũng có thể là tinh thần dấn thân, sự cởi mở với khác biệt và quyền được thử nghiệm. Mỗi yếu tố đều gợi ra những hướng tiếp cận mà học sinh phải tự tìm lời giải.

Nhìn rộng hơn, đó cũng là hướng vận động khá rõ của đề Ngữ văn. Những câu hỏi về cá tính, quê hương, Tổ quốc hay đổi mới sáng tạo, trí tuệ nhân tạo cho thấy đề thi ngày càng mở rộng biên độ kết nối với thực tiễn. Thay vì tìm kiếm những đáp án có sẵn, học sinh được đặt vào tình huống phải quan sát, suy ngẫm và hình thành quan điểm của riêng mình. Chính từ những câu hỏi như vậy, môn Văn có cơ hội trở thành cầu nối giữa sách vở và cuộc sống.

Bước ra khỏi vùng an toàn

Những đề Văn có tính mở thường tạo ra nhiều phản hồi sau mỗi kỳ thi. Có thí sinh hào hứng vì được viết về những điều gần gũi với suy nghĩ của mình; có em bất ngờ trước cách đặt vấn đề khác với những dạng bài quen thuộc; cũng có ý kiến cho rằng đề vừa sức nhưng vẫn bảo đảm khả năng phân hóa... Những phản ứng ấy cho thấy bài thi không còn chỉ kiểm tra kiến thức, mà đòi hỏi vốn sống, năng lực đọc hiểu và khả năng diễn đạt của mỗi học sinh.

Khi đề thi ngày càng gắn với những chuyển động của xã hội, cách học Văn cũng buộc phải thay đổi. Việc ghi nhớ dàn ý hay học thuộc bài mẫu không còn là lợi thế tuyệt đối. Học sinh cần biết đọc một văn bản mới, tiếp cận một vấn đề mới, đặt câu hỏi, liên hệ với thực tế và xây dựng quan điểm của riêng mình. Cùng với đó là kỷ luật trong tư duy và trình bày: Lựa chọn dẫn chứng phù hợp, tổ chức lập luận chặt chẽ, tránh cảm tính và sáo rỗng.

Từ câu chuyện về cá tính, quê hương đến “Steve Jobs Việt Nam”, đề Ngữ văn đang cho thấy một xu hướng khá rõ: Đưa người học đến gần hơn với những vấn đề của thời cuộc. Văn chương vẫn hiện diện với những rung động trước thiên nhiên, con người và ký ức, nhưng bên cạnh đó là suy tư về sáng tạo, công nghệ, trách nhiệm công dân và khát vọng phát triển. Sự gặp gỡ ấy khiến môn Văn trở thành không gian để người học vừa cảm nhận vừa suy nghĩ về thế giới mình đang sống.

Sau ngày thi đầu tiên của Kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026, điều còn đọng lại có lẽ không nằm ở việc đề thi khó hay dễ. Đáng chú ý hơn là cách những câu hỏi được đặt ra đã khuyến khích học sinh bày tỏ quan điểm, chia sẻ trải nghiệm và cất lên tiếng nói của riêng mình. Khi một đề thi tạo được nhu cầu đối thoại, tương tác, môn học ấy không còn gói gọn trong những trang sách hay bài làm kiểu mẫu. Nó trở thành nơi người trẻ bắt đầu suy nghĩ nghiêm túc hơn về bản thân, về cộng đồng và về tương lai mà họ sẽ bước vào.