Nhiều trạm bơm thủy lợi thiếu nước vì bùn đất bồi lấp

VHO - Mới vào đầu mùa khô, nhiều công trình thủy lợi ở Nghệ An đã rơi vào cảnh thiếu nước do mực nước sông xuống thấp và bồi lắng lòng dẫn, khiến hàng loạt trạm bơm hoạt động cầm chừng, đe dọa sản xuất vụ xuân.

Theo ghi nhận tại nhiều địa phương dọc sông Lam (Nghệ An), sau các đợt mưa bão lớn giữa năm 2025, lượng phù sa, bùn đất tích tụ dày đặc ở khu vực hạ lưu đã làm thay đổi đáng kể địa hình lòng sông.

Dòng chảy bị thu hẹp, nhiều đoạn bị bồi lấp, kéo theo hệ lụy là các công trình lấy nước không còn đảm bảo điều kiện vận hành như thiết kế ban đầu.

Tại xã Cát Ngạn, trạm bơm Cát Văn, công trình đảm nhiệm tưới tiêu cho khoảng 180ha lúa vụ xuân đã phải dừng hoạt động hơn một tháng nay. Nguyên nhân chủ yếu do khu vực bể hút bị bùn đất bồi lấp nghiêm trọng, khiến hệ thống không thể tiếp cận nguồn nước.

Qua khảo sát, diện tích bồi lắng tại khu vực này lên tới hơn 5ha, trong đó phần ảnh hưởng trực tiếp đến bể hút chiếm gần một nửa.

Lớp bùn dày đặc phủ kín lòng dẫn như một “rào chắn” tự nhiên, khiến toàn bộ hệ thống bơm gần như tê liệt. Việc khơi thông bằng phương pháp thủ công không còn khả thi do khối lượng bùn đất quá lớn.

Ở khu vực đối diện, trạm bơm Thanh Hưng 2 (xã Đại Đồng) vẫn duy trì vận hành nhưng trong điều kiện hết sức khó khăn. Công trình này có nhiệm vụ cấp nước tưới cho khoảng 240ha lúa. Tuy nhiên, do mực nước sông xuống thấp, việc vận hành các tổ máy thường xuyên bị gián đoạn.

Ông Nguyễn Phương Hường, Trạm phó Trạm bơm Thanh Hưng 2 cho biết:  Dù được trang bị 4 máy bơm với công suất lớn, tuy nhiên có thời điểm chỉ có thể vận hành một nửa số máy.

Đặc biệt vào sáng sớm khi mực nước xuống thấp nhất trong ngày, việc hút nước gần như không hiệu quả, buộc đơn vị phải điều chỉnh lịch vận hành để tận dụng thời điểm nước dâng. Không chỉ dừng lại ở một vài điểm cục bộ, tình trạng bồi lắng đang ảnh hưởng đến nhiều công trình thủy lợi trên toàn tuyến sông Lam.

Theo thống kê của đơn vị quản lý tại xã Thanh Chương, hiện vẫn còn hơn 10 trạm bơm bị tác động bởi tình trạng hệ thống ống dẫn bị bùn đất vùi lấp, ảnh hưởng trực tiếp đến hàng trăm hecta đất sản xuất.

Ông Thái Đăng Phương, Phó Giám đốc Công ty TNHH MTV Thủy lợi Thanh Chương cho biết: Để khắc phục, đơn vị đã đề xuất phương án nạo vét khu vực thượng lưu nhằm khơi thông dòng chảy.

Tuy nhiên, vị trí cần xử lý lại nằm ngoài phạm vi quản lý, đòi hỏi sự phối hợp giữa nhiều ngành và địa phương. Trong khi đó, nguồn lực và kinh phí còn hạn chế khiến tiến độ triển khai gặp không ít trở ngại.

Tình trạng tương tự cũng đang diễn ra tại hệ thống cống Bara Nam Đàn, công trình thủy lợi quan trọng cung cấp nước cho hàng chục nghìn hecta lúa vụ xuân.

Dù đã được đầu tư nạo vét một phần, tuy nhiên việc bồi lắng vẫn chưa được xử lý triệt để, gây khó khăn trong quá trình vận hành và điều tiết nước.

Trước áp lực về nguồn nước, các đơn vị quản lý thủy lợi trên địa bàn đã đồng loạt triển khai nhiều biện pháp ứng phó. Các điểm bồi lắng được tập trung xử lý, hệ thống máy móc được kiểm tra, bảo dưỡng thường xuyên để sẵn sàng vận hành khi điều kiện cho phép.

Một số nơi cũng chủ động điều chỉnh lịch tưới, tận dụng tối đa thời điểm nước lên để cấp nước cho đồng ruộng. Tuy vậy, theo đánh giá của ngành chức năng, những giải pháp này chỉ mang tính tạm thời.

Về lâu dài, bài toán bồi lắng lòng sông và suy giảm nguồn nước cần được giải quyết bằng một chiến lược tổng thể. Trong đó, việc đầu tư nâng cấp công trình, bố trí kinh phí nạo vét định kỳ và tăng cường phối hợp điều tiết nguồn nước từ các hồ thủy điện thượng nguồn được xem là những giải pháp then chốt.

Cán bộ ngành thủy lợi Nghệ An cho biết, dù nguồn nước hiện tại cơ bản vẫn đáp ứng nhu cầu sản xuất vụ xuân năm nay, nhưng nguy cơ thiếu nước trong thời gian tới là hiện hữu.

Đặc biệt vào giai đoạn giữa và cuối mùa khô, khi nhu cầu tưới tăng cao trong khi lượng nước tiếp tục suy giảm, nhiều khu vực cuối kênh có thể đối mặt với tình trạng hạn cục bộ, thậm chí xâm nhập mặn.

Thực tế này đặt ra yêu cầu cấp bách về việc chủ động thích ứng với biến động nguồn nước, đồng thời tăng cường quản lý, khai thác hiệu quả các công trình thủy lợi.

Nếu không có những giải pháp căn cơ và đồng bộ, nguy cơ gián đoạn sản xuất nông nghiệp sẽ ngày càng rõ rệt, ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế của người dân.