Nhà khoa học giành giải thưởng 100.000 USD nhờ giải mã “ngôn ngữ” của chim sẻ vằn

VHO - Một nhà khoa học tại Mỹ đã giành giải thưởng Coller-Dolittle năm 2026 trị giá 100.000 USD sau khi giải mã được hệ thống giao tiếp của chim sẻ vằn, mở ra triển vọng mới trong nghiên cứu giao tiếp giữa con người và động vật.

Tiến sĩ Julie Elie, Đại học California, Berkeley, vừa được vinh danh nhờ nghiên cứu về giao tiếp hai chiều giữa các loài. Bà đã xác định được 11 tiếng kêu cốt lõi trong "vốn từ vựng" của chim sẻ vằn và giải mã ý nghĩa của chúng.

Nghiên cứu cho thấy chim sẻ vằn sử dụng các tiếng kêu để thông báo danh tính, hoạt động đang thực hiện, đồng thời nhận biết lẫn nhau thông qua những dấu hiệu riêng biệt, bất kể nội dung của tiếng kêu. Bà Elie cũng phát hiện rằng loài chim này có xu hướng nhầm lẫn giữa những tiếng kêu có ý nghĩa tương tự nhau hơn là những tiếng kêu có âm thanh giống nhau.

Tiến sĩ Julie Elie lựa chọn nghiên cứu chim sẻ vằn vì đây là loài có tần suất phát âm cao, tạo ra lượng dữ liệu phong phú.

Trong hơn 15 năm, bà đã quan sát, ghi âm tiếng hót của chim, phân loại từng tiếng kêu theo hoàn cảnh và cá thể phát ra, sau đó sử dụng các thuật toán học máy để phân tích thông tin được mã hóa trong âm thanh.

Sau khi xây dựng hệ thống phân loại, bà tiếp tục tiến hành các thí nghiệm nhằm kiểm chứng xem chính những con chim có phản ứng theo đúng ý nghĩa mà bà xác định hay không.

Trong một thí nghiệm, chim sẻ vằn được nghe nhiều tiếng kêu khác nhau mỗi khi nhấn một nút. Một số tiếng kêu được thưởng bằng hạt, trong khi số khác thì không. Theo thời gian, những con chim học cách bỏ qua các tiếng kêu không mang lại phần thưởng.

Tiến sĩ Elie ví hiện tượng này giống như việc con người lướt mạng xã hội và nhanh chóng chuyển sang một video khác nếu nội dung mở đầu không hấp dẫn.

Điều đáng chú ý là khi mắc lỗi, chim sẻ vằn thường nhầm lẫn giữa những tiếng kêu có cùng ý nghĩa thay vì những tiếng kêu có âm thanh giống nhau.

Giáo sư Jonathan Birch, nhà triết học tại Trường Kinh tế London và là thành viên hội đồng giám khảo đánh giá bà Elie đã thực hiện "một công trình phi thường" trong hơn 15 năm.

Theo ông, không chỉ xây dựng được "từ điển" gồm 11 "từ cốt lõi" trong vốn từ vựng của chim sẻ vằn, bà còn kiểm chứng lại bằng các kỹ thuật thực nghiệm để xác định liệu mình đã giải thích đúng ý nghĩa của những tiếng kêu đó hay chưa.

Ông nhận định đây là ví dụ điển hình cho việc chuyển từ ghi âm hàng nghìn tiếng kêu sang hiểu được ý nghĩa của chúng.

Ngoài nghiên cứu của bà Elie, các công trình vào chung kết giải thưởng năm nay còn bao gồm nghiên cứu của một nhóm khoa học Pháp chứng minh chuột sọc châu Phi tiết lộ danh tính thông qua tiếng kêu siêu âm; nhóm nghiên cứu Thụy Sĩ - Mỹ phát hiện tinh tinh lùn kết hợp các tiếng kêu thành chuỗi giống câu nói của con người; và một nhóm nghiên cứu Pháp phối hợp với các nhà khoa học Bờ Biển Ngà tìm hiểu tiếng hú và tiếng rên của tinh tinh.

Theo các nhà nghiên cứu, những tiến bộ trong trí tuệ nhân tạo đang tạo thêm hy vọng rằng con người một ngày nào đó có thể giao tiếp với động vật theo cách mạch lạc và có ý nghĩa hơn.

Giải thưởng Coller-Dolittle được thành lập năm 2024 bởi Quỹ Jeremy Coller, tổ chức thúc đẩy nhận thức về phúc lợi và khả năng cảm nhận của động vật, phối hợp với Đại học Tel Aviv. Ngoài các giải thưởng thường niên, quỹ còn thiết lập giải thưởng lớn trị giá 10 triệu USD dành cho thành tựu giải quyết bài toán giao tiếp hai chiều giữa con người và động vật.