Nâng cao năng lực xử lý vi phạm bản quyền cho lực lượng quản lý thị trường

VHO - Ngày 23.6 tại Hà Nội, Cục Quản lý và phát triển thị trường trong nước (Cục TTTN - Bộ Công thương) đã tổ chức Hội nghị tập huấn về thực thi quyền tác giả, quyền liên quan và kỹ năng kiểm tra, xử lý trên môi trường số.

Kiểm tra, xử lý hàng nghìn vụ việc vi phạm

Hội nghị nhằm thực hiện chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ tại Chỉ thị số 02/CT-TTg ngày 30.1.2026 về tăng cường thực thi quyền sở hữu trí tuệ, Công điện số 38/CĐ-TTg ngày 5.5.2026 về tập trung chỉ đạo thực hiện quyết liệt các giải pháp đấu tranh, ngăn chặn, xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Cùng với đó, Hội nghị nhằm nâng cao năng lực chuyên môn của công chức quản lý thị trường; giải quyết các khó khăn, vướng mắc trong thực thi quyền tác giả, quyền liên quan và kỹ năng kiểm tra, xử lý vi phạm trên môi trường số.

Phát biểu khai mạc Hội nghị, ông Nguyễn Thanh Bình, Phó Cục trưởng Cục TTTN cho biết, trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, các hoạt động thương mại điện tử ngày càng phát triển, cùng với đó là sự gia tăng của các hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, quyền tác giả, quyền liên quan. Các hành vi vi phạm pháp luật trên môi trường mạng diễn ra với phương thức, thủ đoạn ngày càng tinh vi, phức tạp.

Điều này đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với lực lượng quản lý thị trường trong việc nâng cao năng lực nhận diện vi phạm, thu thập chứng cứ, xác minh hành vi, xử lý vụ việc và phối hợp với các cơ quan chức năng trong quá trình thực thi nhiệm vụ.

Thực tiễn công tác quản lý thị trường trong 5 tháng đầu năm 2026 cho thấy tình hình vi phạm về sở hữu trí tuệ vẫn đang diễn biến hết sức phức tạp, nhất là trên môi trường số và các nền tảng thương mại điện tử. Các hành vi vi phạm không chỉ gia tăng về số lượng mà còn ngày càng tinh vi về phương thức, thủ đoạn, gây ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp, người tiêu dùng cũng như môi trường cạnh tranh lành mạnh.

Ông Nguyễn Thanh Bình cho biết thêm, trong 5 tháng đầu năm 2026, lực lượng quản lý thị trường đã kiểm tra hơn 4.128 vụ việc, trong đó gần 4.000 vụ liên quan đến vi phạm quyền sở hữu trí tuệ, với tổng số tiền xử phạt hành chính lên tới 48,6 tỉ đồng, trị giá tang vật vi phạm khoảng 20,5 tỉ đồng.

Đáng chú ý, lĩnh vực sở hữu trí tuệ tiếp tục là "điểm nóng" của đợt cao điểm khi chiếm hơn 40% tổng số vụ vi phạm bị xử lý. Trong thời gian triển khai, lực lượng quản lý thị trường đã kiểm tra 1.862 vụ việc, phát hiện và xử lý 1.520 vụ xâm phạm quyền sở hữu công nghiệp, thu nộp ngân sách hơn 15 tỉ đồng tiền xử phạt và xử lý lượng hàng hóa vi phạm trị giá trên 12 tỉ đồng.

Bên cạnh đó, hoạt động kinh doanh trên môi trường thương mại điện tử phát triển rất nhanh, tạo thuận lợi cho sản xuất, kinh doanh nhưng cũng đặt ra nhiều thách thức đối với công tác quản lý nhà nước.

Trong 5 tháng đầu năm 2026, lực lượng quản lý thị trường đã kiểm tra, xử lý trên 320 vụ việc với số tiền xử phạt là 5,8 tỉ đồng liên quan đến thương mại điện tử với nhiều hành vi vi phạm như không thông báo website, không công khai đầy đủ thông tin chủ sở hữu, kinh doanh hàng hóa vi phạm quyền sở hữu trí tuệ hoặc không rõ nguồn gốc xuất xứ.

“Thực tiễn trên cho thấy yêu cầu cấp thiết phải nâng cao năng lực chuyên môn, kỹ năng nghiệp vụ của đội ngũ công chức thực thi; đặc biệt là năng lực nhận diện hành vi vi phạm quyền tác giả, quyền liên quan; kỹ năng xác minh, thu thập và bảo toàn chứng cứ điện tử; cũng như khả năng phối hợp liên ngành trong xử lý các vụ việc trên môi trường số”, ông Nguyễn Thanh Bình chia sẻ.

Nhận diện rõ hành vi vi phạm

Tại Hội nghị, các đại biểu đã chia sẻ các nội dung liên quan đến nhận diện hành vi xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan trên môi trường số và trong hoạt động kinh doanh hàng hóa; thẩm quyền của lực lượng quản lý thị trường trong lĩnh vực quyền tác giả, quyền liên quan.

Các trường hợp được kiểm tra, xử lý và các trường hợp cần sự phối hợp của chủ thể quyền hoặc cơ quan chuyên môn; hồ sơ, tài liệu, chứng cứ cần thiết để xác định hành vi xâm phạm quyền tác giả, quyền liên quan; xác định thiệt hại, số lợi bất hợp pháp, giá trị hàng hóa vi phạm và tang vật vi phạm theo quy định của pháp luật; trao đổi các tình huống thực tiễn phát sinh trong quá trình kiểm tra hàng hóa lưu thông trên thị trường có dấu hiệu xâm phạm quyền tác giả.

Trình bày chuyên đề khái quát về quyền tác giả, quyền liên quan và các căn cứ xác lập vi phạm về quyền tác giả, quyền liên quan, bà Phạm Thị Kim Oanh, Phó Cục trưởng Cục Bản quyền tác giả (Bộ VHTTDL) đã chỉ ra một số hành vi vi phạm bản quyền cần chú ý hiện nay.

Trong đó, một trong những hành vi vi phạm phổ biến hiện nay là in lậu, đóng tập trái phép các loại sách giáo khoa, sách tham khảo, giáo trình đại học, truyện tranh đang hot; tàng trữ, kinh doanh các thiết bị phần cứng đã được cài đặt sẵn các phần mềm bẻ khóa hoặc các ứng dụng xem phim, xem truyền hình lậu để bán cho người tiêu dùng; kinh doanh các bản lậu kỹ thuật số (ebook, tài liệu PDF, bản vẽ thiết kế có bản quyền)…

Đặc biệt ở nhóm các website, ứng dụng và tài khoản mạng xã hội “web lậu” quy mô lớn, nhiều trang web trong số này đã truyền đạt tác phẩm đến công chúng qua mạng internet mà không được sự cho phép của chủ sở hữu quyền tác giả, quyền liên quan; cố tình lách luật bằng cách sử dụng máy chủ đặt tại nước ngoài hoặc dùng tên miền quốc tế thay đổi liên tục.

Cùng với đó, một trong những vi phạm nổi cộm ở nhóm doanh nghiệp thương mại là cài đặt và sử dụng các phần mềm chuyên dụng không có bản quyền hợp pháp trên hệ thống máy tính của doanh nghiệp để phục vụ kinh doanh.

Ngoài ra, hành vi vi phạm còn bao gồm việc sử dụng tác phẩm âm nhạc, video ca nhạc làm nhạc nền tại các chuỗi cửa hàng kinh doanh, rạp chiếu phim thương mại hoặc chương trình, sự kiện lớn mà không xin phép và thực hiện nghĩa vụ trả tiền bản quyền cho chủ sở hữu quyền hoặc tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả, quyền liên quan.

Cũng theo bà Phạm Thị Kim Oanh, khi cần làm rõ vấn đề chuyên môn, tranh luận về yếu tố xâm phạm hay hồ sơ, tài liệu chưa đủ để đánh giá, chủ thể quyền sở hữu trí tuệ và tổ chức, cá nhân khác có liên quan có quyền yêu cầu giám định về sở hữu trí tuệ để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.

Cơ quan nhà nước có thẩm quyền xử lý hành vi xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ có quyền yêu cầu giám định về sở hữu trí tuệ khi giải quyết vụ việc mà mình đang thụ lý.

Kết luận giám định là một trong các nguồn chứng cứ để cơ quan có thẩm quyền xử lý, giải quyết vụ việc.

Liên quan đến việc sử dụng các công cụ trí tuệ nhân tạo, bà Phạm Thị Kim Oanh nhấn mạnh, AI chỉ được xem là công cụ hỗ trợ. Trí tuệ con người mới là yếu tố quyết định trong quá trình nhận thức, sáng tạo.

Trên tinh thần đó, Việt Nam đã sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ năm 2025 cùng nhiều nghị định hướng dẫn nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý liên quan đến AI, nền tảng số và trách nhiệm bảo vệ bản quyền trên môi trường số.

Theo đó, các quy định mới yêu cầu người sử dụng AI phải chịu trách nhiệm về nội dung và tính hợp pháp của sản phẩm do mình tạo ra. Điều này nhằm hạn chế tình trạng sử dụng AI để sao chép hoặc biến đổi tác phẩm của người khác.