Luật Đô thị đặc biệt: Người dân các siêu đô thị sẽ được hưởng lợi gì?

VHO - Việc TP.HCM dự kiến trình dự án Luật Đô thị đặc biệt tại kỳ họp Quốc hội trong tháng 8.2026 đang đưa quá trình xây dựng đạo luật này bước sang giai đoạn mới. Sau nhiều năm thí điểm các cơ chế đặc thù, Thành phố kỳ vọng có một khung pháp lý ổn định, lâu dài để tháo gỡ những "điểm nghẽn" về hạ tầng, quy hoạch, đầu tư và quản trị.

 Tại Hội nghị lần thứ 7 của Thành ủy TP.HCM diễn ra ngày 6.7, Bí thư Thành ủy Trần Lưu Quang yêu cầu tập trung hoàn thiện hồ sơ dự án Luật Đô thị đặc biệt, bảo đảm chất lượng, tiến độ và tính khả thi để kịp trình Quốc hội xem xét, cho ý kiến và thông qua tại kỳ họp dự kiến trong tháng 8. Lãnh đạo Thành phố cũng yêu cầu chuẩn bị đồng thời các bước triển khai để luật có thể đi vào cuộc sống ngay sau khi được ban hành, tránh tình trạng "luật chờ văn bản hướng dẫn".

Động thái này cho thấy dự án luật đã bước qua giai đoạn nghiên cứu chủ trương để tiến gần hơn tới quy trình lập pháp. Nếu được Quốc hội thông qua, đây sẽ là đạo luật đầu tiên của Việt Nam xây dựng riêng cho một siêu đô thị, thay thế cách tiếp cận dựa trên các cơ chế thí điểm như trước.

Không chỉ cần cơ chế đặc biệt, mà cần kết quả đặc biệt

Ý tưởng xây dựng Luật Đô thị đặc biệt được đặt ra từ thực tiễn vận hành của TP.HCM - đô thị hơn 14 triệu dân, trung tâm kinh tế lớn nhất cả nước và đang chịu sức ép rất lớn về hạ tầng, dân số, môi trường và chất lượng dịch vụ công.

Tại buổi tiếp xúc cử tri ở Hóc Môn, Củ Chi hồi tháng 5, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cho biết TP.HCM đang được xem xét xây dựng Luật Đô thị đặc biệt nhằm tạo cơ chế tháo gỡ khó khăn, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh và xây dựng hệ thống chính trị vững mạnh.

Các ý kiến cử tri đều phản ánh những vấn đề rất gần với đời sống như quy hoạch treo, đất đai, ùn tắc giao thông, ngập nước, ô nhiễm môi trường, quá tải bệnh viện, trường học, an sinh xã hội và hiệu quả hoạt động của chính quyền cơ sở.

Điều đó cho thấy, với người dân, "đô thị đặc biệt" không nằm ở tên gọi hay quy mô GDP mà được đo bằng chất lượng sống. Một đạo luật mới chỉ thực sự có ý nghĩa nếu giúp giảm thời gian giải quyết thủ tục hành chính, tháo gỡ các dự án đình trệ, cải thiện giao thông, môi trường và dịch vụ công.

Người dân sẽ hưởng lợi gì?

Theo định hướng xây dựng luật, lợi ích đầu tiên người dân có thể cảm nhận là các dự án dân sinh được triển khai nhanh hơn.

Nhiều năm qua, TP.HCM có không ít dự án giao thông, chỉnh trang đô thị, chống ngập, cải tạo chung cư cũ hay phát triển nhà ở xã hội bị kéo dài do vướng thẩm quyền hoặc chồng chéo giữa các luật. Khi thành phố được phân quyền mạnh hơn trong quyết định đầu tư, huy động nguồn lực và tổ chức thực hiện, các dự án phục vụ dân sinh có thể rút ngắn đáng kể thời gian chuẩn bị và triển khai.

Điều này đồng nghĩa với việc người dân có cơ hội được hưởng hạ tầng giao thông tốt hơn, trường học và bệnh viện được đầu tư nhanh hơn, hệ thống chống ngập, chỉnh trang kênh rạch hay nhà ở xã hội được thúc đẩy sớm hơn.

Lợi ích thứ hai là dịch vụ công sẽ gần dân và hiệu quả hơn.

Sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, khối lượng công việc tại cấp cơ sở tăng lên đáng kể. Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhiều lần nhấn mạnh yêu cầu đẩy mạnh chuyển đổi số, khai thác dữ liệu và ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong quản lý đô thị.

Nếu được luật hóa, nhiều thủ tục về đất đai, đầu tư, xây dựng hay đăng ký kinh doanh sẽ được giải quyết ngay tại thành phố thay vì phải qua nhiều cấp, nhiều ngành như trước.

Lợi ích thứ ba là xử lý dứt điểm các tồn đọng kéo dài.

Quy hoạch treo, dự án chậm triển khai, cải tạo chung cư cũ, di dời nhà ven kênh rạch hay các khu đất bị "đóng băng" nhiều năm đều là những bài toán lớn của TP.HCM.

Nếu Luật Đô thị đặc biệt tạo ra cơ chế rõ ràng và linh hoạt hơn, người dân sẽ được hưởng lợi trực tiếp ở quyền tài sản và quyền an cư. Một khu đất không còn bị treo quy hoạch sẽ giúp người dân sửa chữa, xây dựng, chuyển nhượng thuận lợi hơn; một dự án được tháo gỡ sẽ mở ra cơ hội phát triển cho cả khu vực.

Lợi ích thứ tư là an sinh xã hội sát với đặc thù của siêu đô thị.

TP.HCM có số lượng lớn công nhân, lao động tự do, người nhập cư và người cao tuổi không có lương hưu. Đây là nhóm dễ bị tổn thương nhưng không phải lúc nào cũng phù hợp với các tiêu chí an sinh chung.

Tại các cuộc tiếp xúc cử tri, nhiều kiến nghị đề xuất điều chỉnh tiêu chí hỗ trợ theo hướng linh hoạt hơn đối với đô thị lớn. Lãnh đạo Quốc hội cũng cho biết Chính phủ sẽ tiếp tục rà soát để hệ thống an sinh phản ánh sát hơn đặc điểm của các đô thị đặc biệt.

Từ "cơ chế xin - cho" sang quản trị đô thị hiện đại

Một điểm đáng chú ý trong dự thảo luật là định hướng phân quyền rất mạnh cho chính quyền Thành phố.

Theo Giám đốc Sở Tư pháp TP.HCM Nguyễn Thị Hồng Hạnh, dự thảo hiện đề xuất giao hơn 140 thẩm quyền cho HĐND TP.HCM và hơn 150 thẩm quyền cho UBND, Chủ tịch UBND Thành phố.

Đồng thời, Thành phố đã chuẩn bị danh mục các văn bản hướng dẫn thi hành ngay trong quá trình xây dựng luật để bảo đảm không xảy ra tình trạng luật có hiệu lực nhưng phải chờ quy định chi tiết mới thực hiện được.

Theo nhiều chuyên gia, đây chính là bước chuyển từ cơ chế "xin - cho" sang mô hình quản trị đô thị hiện đại, nơi chính quyền địa phương được trao quyền nhiều hơn nhưng cũng phải chịu trách nhiệm giải trình cao hơn trước người dân.

TS Bùi Ngọc Hiền, Học viện Cán bộ TP.HCM, từng nhận định Luật Đô thị đặc biệt cần được xem là nền tảng thể chế cho một siêu đô thị, thay vì chỉ tập hợp các chính sách ưu đãi riêng lẻ. Thành phố không chỉ cần thêm quyền mà cần một mô hình quản trị đủ linh hoạt để vừa thúc đẩy tăng trưởng, vừa giải quyết các áp lực về dân số, môi trường và hạ tầng.

Luật đang ở giai đoạn nào?

Thực tế, TP.HCM không bắt đầu từ con số 0. Thành phố đã có quá trình nhiều năm thí điểm các cơ chế đặc thù theo Nghị quyết 98 của Quốc hội, sau đó tiếp tục được bổ sung một số chính sách mới. Đây được xem là cơ sở thực tiễn quan trọng để tổng kết, lựa chọn những nội dung phù hợp đưa vào Luật Đô thị đặc biệt.

Tại chương trình "Dân hỏi - Chính quyền trả lời" tháng 6, lãnh đạo TP.HCM cho biết nhiều nội dung từng triển khai chậm như huy động nguồn lực cho hạ tầng liên vùng, phát triển kinh tế xanh, tín chỉ carbon, cơ chế tài chính hay kiểm soát phương tiện vào khu vực trung tâm đang được nghiên cứu thể chế hóa trong dự thảo luật.

Song song với việc hoàn thiện dự thảo, Thành phố đã chỉ đạo các sở, ngành chuẩn bị sẵn hệ thống văn bản hướng dẫn, phân công cơ quan chủ trì và huy động đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học, luật sư tham gia hoàn thiện các quy định chi tiết để luật có thể triển khai ngay khi được Quốc hội thông qua.

Theo kế hoạch mới nhất, hồ sơ dự án Luật Đô thị đặc biệt sẽ được hoàn thiện để trình Quốc hội tại kỳ họp tháng 8.2026. Sau khi được cơ quan thẩm tra xem xét, dự án sẽ trải qua các bước cho ý kiến, chỉnh lý trước khi Quốc hội biểu quyết thông qua theo quy trình lập pháp.

Nếu được ban hành, Luật Đô thị đặc biệt sẽ không chỉ là một đạo luật dành riêng cho TP.HCM, mà còn có thể trở thành mô hình tham chiếu cho việc quản trị các siêu đô thị của Việt Nam trong tương lai.

Quan trọng hơn, thành công của đạo luật sẽ không được đo bằng số lượng thẩm quyền được phân cấp, mà bằng việc người dân có thực sự cảm nhận được sự thay đổi trong từng con đường bớt ùn tắc, mỗi thủ tục được giải quyết nhanh hơn, mỗi khu dân cư được cải thiện môi trường sống và mỗi chính sách an sinh đến đúng với những người cần nhất.