Lớp 10 không còn là một “cửa ải”?

VHO - Kỳ thi vào lớp 10 công lập đã trở thành nỗi lo thường trực của không ít gia đình có con cuối cấp THCS. Vì thế Hà Nội đang tính đến phương án xét tuyển là một hướng đáng chú ý, nhưng thay đổi cách tuyển sinh mới chỉ là bước đầu. Muốn học sinh bớt áp lực, phải có đủ chỗ học và một hệ thống đánh giá đủ tin cậy để điểm số thực sự phản ánh năng lực.

 Theo Thông tư 30/2024/TT-BGDĐT của Bộ GD&ĐT, tuyển sinh THPT được thực hiện bằng xét tuyển, thi tuyển hoặc kết hợp hai phương thức. Tùy điều kiện trường lớp và số lượng học sinh, mỗi địa phương lựa chọn cách phù hợp. Với Hà Nội, chính tương quan giữa số học sinh và khả năng tiếp nhận của trường công đang khiến bài toán tuyển sinh trở nên đặc biệt căng thẳng.

Năm học 2026-2027, Hà Nội có khoảng 147.000 học sinh hoàn thành chương trình THCS. Trong khi đó, 124 trường THPT công lập được giao 81.448 chỉ tiêu. Riêng hệ công lập không chuyên, gần 125.000 học sinh đăng ký nguyện vọng 1, trong khi số chỉ tiêu chỉ gần 80.000. Khoảng cách lớn giữa nhu cầu và khả năng tiếp nhận đẩy kỳ thi thành cuộc cạnh tranh. Áp lực cũng không đợi đến hai ngày thi mới xuất hiện. Nhiều học sinh luyện đề từ trước lớp 9; việc học cuối cấp dễ bị cuốn theo cấu trúc đề, điểm chuẩn, tỉ lệ cạnh tranh. Với nhiều gia đình, đó còn là nỗi lo chọn nguyện vọng, tìm trường dự phòng và chuẩn bị tài chính nếu con không vào trường công.

Trong khi đó, THCS phải là giai đoạn trang bị nền học vấn cơ bản, giúp học sinh nhận biết năng lực, sở trường. Cấp học này không nên bị thu hẹp thành những năm chuẩn bị cho kỳ thi vào lớp 10. Bài toán càng rõ khi nhìn vào tổng khả năng tiếp nhận.

Hà Nội còn có 89 trường THPT tư thục với 34.059 chỉ tiêu và 29 trung tâm giáo dục nghề nghiệp - giáo dục thường xuyên tuyển 11.675 học viên. Tổng chỉ tiêu vào khoảng 127.000, vẫn thấp hơn số học sinh hoàn thành THCS. Trong khi đó, trường công vẫn là ưu tiên của nhiều gia đình do học phí phù hợp.

Vì vậy, nguyên nhân của áp lực không nằm riêng ở kỳ thi. Kỳ thi hiện là cách phân chia số chỗ học công lập thấp hơn nhu cầu. Nếu bỏ thi nhưng số trường, lớp không tăng, cạnh tranh vẫn còn, chỉ chuyển từ điểm thi sang học bạ, nơi cư trú hoặc một tiêu chí khác.

Chính từ thực tế này, định hướng của Hà Nội đáng được chú ý. Giám đốc Sở GD&ĐT Hà Nội Nguyễn Văn Hiền cho biết thành phố sẽ tổ chức các đợt đánh giá chung, xác thực kết quả đánh giá thường xuyên của học sinh THCS để xét tốt nghiệp và xét vào lớp 10.

Xét tuyển có thể ghi nhận cả quá trình học tập, thay vì đặt kết quả vào vài bài thi. Song nếu chỉ bỏ điểm thi để thay bằng điểm học bạ, sức ép rất dễ chuyển thành cuộc chạy điểm kéo dài suốt bốn năm THCS. Bởi vậy, muốn sử dụng kết quả học tập để tuyển sinh, phải có chuẩn đánh giá thống nhất, đối sánh kết quả giữa các trường và cơ chế phát hiện chênh lệch bất thường. Hiệu trưởng, giáo viên phải chịu trách nhiệm về tính trung thực của học bạ. Ở đây, liêm chính học thuật trở thành điều kiện cốt lõi: Điểm số chỉ có giá trị khi phản ánh đúng năng lực và đủ sức tạo niềm tin cho xã hội.

Các đợt đánh giá chung cũng cần được thiết kế đúng mục đích, tránh biến thành kỳ thi lớp 10 được chia nhỏ qua từng năm. Việc xác thực phải nhằm kiểm tra độ tin cậy của đánh giá thường xuyên, phát hiện kiến thức, kỹ năng còn thiếu để hỗ trợ học sinh, thay vì tạo thêm một cuộc đua điểm số.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy bỏ thi chuyển cấp không đồng nghĩa buông chất lượng. Hàn Quốc giảm tuyển chọn đầu vào ở nhiều trường THPT nhưng vẫn kiểm soát bằng chuẩn chương trình và đánh giá. Mỹ không có kỳ thi chung vào lớp 10, song học sinh phải hoàn thành tín chỉ và nhiều bang duy trì đánh giá chuẩn hóa. Nói cách khác, chất lượng vẫn được kiểm soát, chỉ bằng những cơ chế khác thay cho một kỳ thi đầu vào. Câu chuyện ấy gặp đúng yêu cầu đang đặt ra với giáo dục Việt Nam.

Ngày 25.8, tại buổi làm việc về một năm thực hiện Nghị quyết 71-NQ/TW của Bộ Chính trị, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm yêu cầu ngành Giáo dục đổi mới thực chất, đồng thời nhấn mạnh mục tiêu “đủ trường, đủ lớp, đủ giáo viên”. Đây chính là một trong những điều kiện căn bản để thay đổi tuyển sinh lớp 10.

Quyền học tập phải được bảo đảm bằng khả năng cung ứng trường lớp, mức học phí phù hợp và những con đường học tập có chất lượng sau THCS. Cũng không thể dùng phân luồng để thay cho trách nhiệm phát triển hệ thống giáo dục. Học nghề phải là lựa chọn phù hợp với năng lực, sở trường, không phải con đường bắt buộc vì thiếu chỗ học tại trường THPT.

Vì thế, bỏ kỳ thi vào lớp 10 không nhất thiết phải thực hiện đồng loạt. Địa phương đủ khả năng tiếp nhận có thể xét tuyển hệ đại trà. Nơi số nguyện vọng còn vượt xa chỉ tiêu cần vừa tăng trường lớp, vừa chuẩn hóa đánh giá để từng bước chuyển đổi. Trường chuyên, năng khiếu và chương trình đặc thù vẫn có thể duy trì hình thức tuyển chọn phù hợp.

Mục tiêu cuối cùng không phải xóa mọi hình thức tuyển chọn, mà là chấm dứt một kỳ thi đang tạo sức ép quá lớn lên học sinh cuối cấp THCS. Khi trường lớp đáp ứng nhu cầu, kết quả đánh giá đủ tin cậy và liêm chính học thuật được coi trọng, thi vào lớp 10 không nên tiếp tục là một “cửa ải” với học sinh 15 tuổi.