Làm thế nào “thủ phủ khói bụi của Ba Lan” cứu sống 6.000 người nhờ giảm muội than?

VHO - Việc Kraków, Ba Lan cấm đốt nhiên liệu rắn, kết hợp với các khoản trợ cấp chuyển đổi sang hệ thống sưởi sạch hơn, đã mang lại bầu không khí trong lành và cải thiện đáng kể sức khỏe cộng đồng.

Khi còn nhỏ, Marcel Mazur phải nín thở mỗi khi đi qua những khu vực ở Kraków chìm trong lớp khói mù dày đặc đến mức “có thể nhìn thấy và ngửi thấy mùi”. Hiện là chuyên gia dị ứng tại Trường Y Đại học Jagiellonian, ông điều trị cho nhiều bệnh nhân mắc các bệnh hô hấp và hiểu rõ tác động của ô nhiễm không khí đối với cơ thể con người. “Không phải chúng tôi bất lực. Nhưng thực sự rất khó khăn”, ông nói.

Từng được xem là “thủ đô ô nhiễm không khí của Ba Lan”, Kraków nay trở thành minh chứng cho thấy các quyết sách chính trị có thể cứu sống con người thông qua cải thiện môi trường.

Theo một đánh giá chuyên gia được chia sẻ độc quyền với tờ Guardian, việc giảm nồng độ bụi than kể từ năm 2013, thời điểm thành phố tuyên bố cấm sử dụng than và củi để sưởi ấm nhà cửa, đã giúp ngăn chặn gần 6.000 ca tử vong sớm trong vòng một thập kỷ.

Nghiên cứu của Mazur cũng cho thấy năm 2018 số ca hen suyễn ở trẻ em giảm 17% và số ca viêm mũi dị ứng giảm 28% so với năm 2008.

Anna Dworakowska, đồng sáng lập và Giám đốc Polish Smog Alert – mạng lưới vận động bắt đầu từ Kraków và dẫn dắt chiến dịch toàn quốc cải thiện chất lượng không khí – nhận định: “Đây là một sự cải thiện rất lớn”. Theo bà, hơn 10 năm trước, Kraków có khoảng 150 ngày mỗi năm ghi nhận nồng độ bụi mịn vượt ngưỡng cho phép; hiện con số này giảm xuống còn khoảng 30 ngày.

Lệnh cấm đốt nhiên liệu rắn chính thức có hiệu lực từ năm 2019, thời điểm phần lớn trong số hàng chục nghìn bếp lò và lò hơi gây ô nhiễm đã được thay thế.

Chính quyền địa phương trợ cấp chuyển đổi sang các hình thức sưởi sạch hơn, thậm chí chi trả toàn bộ chi phí trong một số trường hợp, đồng thời siết chặt các loại nhiên liệu được phép sử dụng trước khi lệnh cấm có hiệu lực.

Theo Trung tâm Không khí Sạch châu Âu, việc giảm lượng bồ hóng (carbon đen) đã cứu sống 5.897 người trong một thập kỷ. Các nhà nghiên cứu áp dụng phương pháp tính toán chuẩn để ước tính số ca tử vong tránh được, đồng thời sử dụng dữ liệu từ một trạm đặc biệt ở Wrocław để xác định tỷ lệ carbon đen trong các hạt bụi siêu nhỏ (PM2.5) đo được tại Kraków.

Bụi than đen là chất ô nhiễm cực mạnh, thậm chí có tác động lớn hơn cả carbon dioxide trong ngắn hạn. Nó phát sinh từ quá trình đốt cháy không hoàn toàn nhiên liệu hóa thạch và sinh khối.

Tại Hội nghị Khí hậu của Liên Hợp Quốc tháng 11.2025, 9 quốc gia đã công bố kế hoạch cắt giảm khí thải bụi than đen như một phần nỗ lực kiềm chế biến đổi khí hậu và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Dữ liệu mới nhất cho thấy số ca tử vong sớm do bụi mịn ở Ba Lan đã giảm 18% trong giai đoạn 2005-2022; trên toàn Liên minh châu Âu, mức giảm đạt 45%.

Kraków có lẽ đã ghi nhận sự thay đổi ngoạn mục nhất về chất lượng không khí tại Ba Lan. Theo Polish Smog Alert, năm 2024 thành phố không ghi nhận trường hợp nào vượt ngưỡng hàng ngày đối với benzo(a)pyrene – một chất gây ung thư phát sinh từ việc đốt củi và than đá – lần đầu tiên kể từ khi bắt đầu đo lường.

Ô nhiễm được dự báo sẽ tiếp tục giảm khi thành phố triển khai khu vực phát thải thấp, hạn chế phương tiện lưu thông trên khoảng 60% diện tích đô thị.

Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo vẫn còn nhiều việc phải làm. Cuối tháng 1, Kraków bất ngờ trở thành thành phố lớn ô nhiễm nhất thế giới theo bảng xếp hạng 120 thành phố toàn cầu của IQAir, vượt qua Lahore (Pakistan) và Kolkata (Ấn Độ).

Nguyên nhân chủ yếu là khói bụi từ các thị trấn và làng mạc xung quanh tràn vào, nơi than đá và củi vẫn chiếm ưu thế trong sưởi ấm và thành phố gần như không có tiếng nói trong hoạch định chính sách khu vực.

Mazur, người có nhà tại Szczawnica ở miền nam Ba Lan, cho biết tình trạng ô nhiễm ở nhiều nơi khác vẫn đáng lo ngại. Trước khi thay lò hơi than, ông phải tiếp nhiên liệu ba lần mỗi ngày vào mùa đông và dọn tro với tần suất tương tự. Việc chuyển sang máy bơm nhiệt và lò hơi gas, theo ông, “tiện lợi hơn rất nhiều và thân thiện với môi trường hơn hẳn”.

“Những gì xảy ra ở các thị trấn và làng mạc xung quanh Kraków có tác động trực tiếp đến chất lượng không khí trong thành phố của chúng ta”, ông nói.

Cùng với đó, lệnh cấm tại Kraków đã tạo hiệu ứng lan tỏa trên toàn quốc. Áp lực từ người dân và các nhóm vận động thúc đẩy các chính sách tương tự, đồng thời tạo động lực chính trị trong việc hạn chế đốt các loại nhiên liệu gây ô nhiễm nặng nhất.

Theo các chuyên gia, mô hình này có thể trở thành bài học cho các thành phố ô nhiễm ở Đông Âu và nhiều khu vực khác, nơi số ca tử vong do ô nhiễm không khí cao nhưng sự bất mãn của công chúng hiếm khi chuyển thành biểu tình hoặc các chiến dịch có tổ chức.