Kỳ cuối: Ngày những người lính trở về

VHO - Có những cuộc chiến khép lại khi tiếng súng ngừng vang. Nhưng cũng có những cuộc chiến chỉ thật sự kết thúc khi người đã ngã xuống được trở về với gia đình bằng chính tên tuổi của mình.

Sau những tháng ngày chạy đua với thời gian để lưu giữ nguồn ADN của những thân nhân cuối cùng, sau những cuộc đối sánh lặng lẽ trong phòng thí nghiệm và biết bao nỗ lực của các lực lượng tham gia Chiến dịch "500 ngày đêm", những cuộc đoàn tụ từng được xem là rất khó thực hiện nay đã hiện hữu bằng cách những người lính được gọi đúng tên, được trở về với gia đình sau hơn nửa thế kỷ.

Mỗi người lính được gọi đúng tên không chỉ khép lại hành trình kiếm tìm của một gia đình, mà còn tiếp nối đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" bằng khoa học, trách nhiệm và lòng tri ân của thế hệ hôm nay.

Khi những người lính được gọi đúng tên

Sáng 25.7.2026, Nghĩa trang Liệt sĩ Triệu Sơn (Thanh Hóa) rực sắc cờ Tổ quốc.

Tiếng nhạc chiêu hồn vang lên chậm rãi giữa hàng thông. Hàng trăm người dân lặng lẽ đứng hai bên lối đi, dõi theo linh cữu liệt sĩ Nguyễn Trọng Cát trở về quê hương sau 54 năm nằm lại chiến trường miền Tây Nam Bộ.

Không còn những chuyến tàu ngược xuôi tìm kiếm manh mối, không còn những lần dò hỏi đồng đội cũ hay lần theo từng dòng thông tin mờ nhạt trên giấy báo tử. Ngày hôm ấy, người lính đã trở về với chính tên tuổi của mình.

Dẫn đầu đoàn người là ông Nguyễn Trọng Bảy, em trai liệt sĩ. Mái tóc đã bạc trắng, dáng người còng xuống bởi tuổi tác và hơn nửa thế kỷ đợi chờ. Trên tay ông là di ảnh người anh mà gần như cả cuộc đời mình chưa từng thôi kiếm tìm. Ngày anh trai lên đường nhập ngũ, ông vẫn còn là một cậu bé. Đến khi cha mẹ lần lượt qua đời, nỗi mong ngóng ấy được trao lại cho ông như một lời dặn không thành lời của cả gia đình.

Suốt nhiều năm, ông Bảy mang theo cuốn sổ nhỏ ghi kín những địa danh từng đặt chân đến. Có lần, một phần mộ ở Cần Thơ mang nhiều thông tin trùng khớp khiến cả gia đình tin rằng đã tìm được người thân. Nhưng niềm hy vọng rồi lại lặng lẽ khép lại vì không có căn cứ khoa học để xác nhận.

Chỉ đến khi kết quả giám định ADN xác định phần mộ tại Nghĩa trang Liệt sĩ Ngã Bảy chính là nơi an nghỉ của liệt sĩ Nguyễn Trọng Cát, cuộc kiếm tìm kéo dài hơn nửa thế kỷ mới thực sự khép lại.

Ít ngày sau lễ truy điệu, sau khi kết quả xét nghiệm ADN xác định đúng danh tính liệt sĩ, lực lượng chức năng tỉnh Thanh Hóa nhận được thư cảm ơn của gia đình.

Trong thư, ông Nguyễn Trọng Bảy viết: "Đối với gia đình chúng tôi, đây không chỉ là việc tìm được một phần mộ, mà là trả lại tên tuổi cho một người đã ngã xuống vì Tổ quốc; là khép lại hành trình mòn mỏi kiếm tìm của nhiều thế hệ; là thực hiện được tâm nguyện lớn nhất của Mẹ Việt Nam Anh hùng Lê Thị Lộc trước lúc đi xa."

Bức thư ngắn nhưng khiến nhiều cán bộ trực tiếp tham gia chương trình thu nhận ADN không giấu được xúc động. Bởi họ hiểu, phía sau một kết quả đối sánh là biết bao năm tháng chờ đợi của một gia đình; là những chuyến đi không biết mệt mỏi; là niềm hy vọng được truyền từ cha mẹ sang con cháu qua nhiều thế hệ.

Ngày liệt sĩ Nguyễn Trọng Cát trở về cũng là ngày nhiều người tin rằng, những cuộc kiếm tìm kéo dài hàng chục năm không còn chỉ được đặt vào ký ức hay những lời kể của đồng đội.

Niềm vui tương tự cũng đến với gia đình liệt sĩ Đặng Công Nễ ở xã Quảng Ngọc (Thanh Hoá). Sinh năm 1952, liệt sĩ Đặng Công Nễ nhập ngũ năm 1970 và hy sinh khi mới tròn 20 tuổi.

Sau khi cha mẹ qua đời, những người anh, người chị vẫn tiếp tục hành trình tìm kiếm người em út.

Năm 2025, hai người chị ruột của liệt sĩ tham gia lấy mẫu ADN theo chương trình thu nhận mẫu thân nhân liệt sĩ chưa xác định danh tính. Nhiều tháng sau, kết quả đối sánh xác nhận phần mộ của liệt sĩ.

Ông Đặng Công Giang, cháu gọi liệt sĩ bằng chú, xúc động chia sẻ, nhiều năm qua gia đình chỉ biết lập bàn thờ vọng vì không biết chú đang nằm ở đâu.

"Bây giờ, gia đình đã có nơi để đến thắp hương. Điều mong mỏi của các bác tôi suốt bao năm cuối cùng cũng thành hiện thực", ông nói.

Có những cuộc đoàn tụ lại mang theo một niềm tiếc nuối khác. Đó là trường hợp của liệt sĩ Nguyễn Công Tuấn. Người mẹ của liệt sĩ qua đời năm 2021 khi vẫn chưa kịp biết con trai mình yên nghỉ nơi đâu.

Sau khi bà mất, những người con tiếp tục thực hiện tâm nguyện của mẹ bằng việc tham gia lấy mẫu ADN. Ngày nhận được kết quả xác định danh tính, người mẹ đã không còn để chứng kiến giây phút ấy. Nhưng với gia đình, đó vẫn là sự an ủi lớn lao, bởi lời hứa với mẹ cuối cùng đã được thực hiện.

Đến nay, đã có hàng chục liệt sĩ quê Thanh Hóa được xác định danh tính bằng phương pháp đối sánh ADN. Mỗi trường hợp là một câu chuyện riêng, nhưng điểm chung là đều kết thúc sau nhiều năm chờ đợi của các gia đình.

Lòng biết ơn được tiếp nối

Thượng tá Lê Hòa Hiệp, Phó Chủ nhiệm Chính trị, Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Thanh Hóa cho biết, với những người làm công tác chính sách và tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ, mỗi trường hợp được xác định danh tính đều là niềm vui khó diễn tả.

"Phía sau một kết quả đối sánh là sự phối hợp của nhiều lực lượng, nhiều cơ quan và sự chờ đợi của gia đình liệt sĩ suốt nhiều năm. Chúng tôi luôn xác định đây không chỉ là nhiệm vụ chính trị mà còn là trách nhiệm và tình cảm đối với những người đã hy sinh vì Tổ quốc", Thượng tá Lê Hòa Hiệp chia sẻ.

Cũng theo Thượng tá Lê Hòa Hiệp, điều ý nghĩa nhất không chỉ là xác định được một phần mộ, mà là trả lại tên tuổi cho người đã ngã xuống, giúp gia đình hoàn thành tâm nguyện còn dang dở sau nhiều thập kỷ.

Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Thanh Hóa cho biết, thời gian tới địa phương tiếp tục phối hợp với các đơn vị liên quan đẩy nhanh việc lấy mẫu đối với 2.955 phần mộ liệt sĩ chưa xác định được thông tin, phấn đấu hoàn thành trong tháng 11.2026 theo kế hoạch. 

Đồng hành với các gia đình trong quá trình thu nhận mẫu ADN, lực lượng Công an tỉnh Thanh Hóa đã có mặt tại nhiều vùng sâu, vùng xa, trực tiếp đến từng hộ gia đình để lấy mẫu đối với các thân nhân liệt sĩ tuổi cao, sức yếu, không có điều kiện đi lại.

Nhiều chuyến công tác được thực hiện trong điều kiện địa hình khó khăn, nhưng điều đọng lại trong lòng cán bộ, chiến sĩ không phải là những cung đường xa, mà là niềm mong mỏi của các gia đình sau nhiều thập kỷ chờ đợi.

Theo Công an tỉnh Thanh Hóa, có những cụ già ngoài 90 tuổi nắm chặt tay cán bộ chỉ mong kịp để lại mẫu ADN trước khi quá muộn. Mỗi khi chứng kiến một gia đình xác định được nơi người thân yên nghỉ, những cán bộ trực tiếp tham gia chương trình càng thấy rõ ý nghĩa của công việc mình đang làm.

Mỗi mẫu ADN được thu nhận hôm nay đều góp thêm một cơ hội để xác định danh tính các liệt sĩ trong tương lai.

Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ. Trên nhiều nghĩa trang trong cả nước vẫn còn những phần mộ mang dòng chữ "Liệt sĩ chưa biết tên". Điều đó cũng có nghĩa vẫn còn nhiều gia đình chưa khép lại hành trình tìm kiếm người thân.

Nhưng những kết quả đạt được từ việc ứng dụng công nghệ ADN đang mở thêm hy vọng. Mỗi trường hợp được xác định danh tính không chỉ giúp một gia đình hoàn thành tâm nguyện, mà còn góp phần làm sáng rõ thêm những trang lịch sử còn dang dở.

Đưa các anh hùng trở về không chỉ là hành trình của khoa học, mà còn là sự tiếp nối đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" bằng những việc làm cụ thể của hôm nay. Để rồi, sau bao năm tháng chờ đợi, ngày càng có thêm những người lính được trở về với gia đình, quê hương và bằng chính tên tuổi của mình.