Không để AI “học” thay học sinh

VHO - Trẻ em cần được trang bị hiểu biết để sử dụng AI an toàn, hiệu quả và có trách nhiệm. Công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi hỗ trợ các em học tốt hơn, chứ không phải “học” thay học sinh.

Dạy học sinh làm chủ AI

Trong khuôn khổ Hội nghị quốc tế về hợp tác giáo dục trong kỷ nguyên số năm 2026 đang diễn ra tại Hà Nội, chuyên đề “Sáng kiến Liên minh toàn cầu cho trẻ em” do Bộ GD&ĐT phối hợp với Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF) tổ chức đã tập trung vào việc sử dụng công nghệ để giải quyết những vấn đề thực tiễn của giáo dục, nâng cao chất lượng dạy học và bảo đảm trẻ em được phát triển năng lực trong môi trường số.

Theo GS.TS Lê Anh Vinh, Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách giáo dục, câu hỏi hiện nay đã chuyển từ “có nên cấm AI hay không” sang “sử dụng AI như thế nào”. Trẻ em đang sống trong thế giới số, vì vậy cần được trang bị hiểu biết để tiếp cận công nghệ an toàn, hiệu quả và có trách nhiệm.

Giáo dục AI từ sớm xuất phát từ ba yêu cầu: giúp trẻ hiểu thế giới công nghệ; tạo cơ hội đổi mới hoạt động dạy và học; chuẩn bị nguồn nhân lực có năng lực công nghệ phục vụ phát triển kinh tế - xã hội.

Tuy nhiên, cần phân biệt việc sử dụng công nghệ để nâng cao hiệu quả công việc với sử dụng công nghệ trong học tập. Trong công việc, AI có thể giúp tiết kiệm thời gian và hoàn thành nhiệm vụ nhanh hơn. Nhưng học tập là quá trình hình thành hiểu biết, tư duy và năng lực.

Nếu giao cho AI giải bài toán, viết bài hoặc hoàn thành toàn bộ nhiệm vụ, học sinh có thể nhận được đáp án nhưng không trải qua quá trình suy nghĩ cần thiết để thực sự hiểu bài. Việc thường xuyên để công nghệ làm thay còn có thể khiến các em hình thành tâm lý lệ thuộc, ngại suy nghĩ và suy giảm khả năng tự học.

AI nên được sử dụng như một công cụ hỗ trợ học tập, gần với vai trò của một người thầy: trao đổi với học sinh, đặt câu hỏi, gợi ý hướng tiếp cận hoặc giải thích phần kiến thức các em chưa hiểu. Công nghệ cần giúp học sinh tự tìm ra lời giải, thay vì làm bài thay các em.

Khi AI có thể tạo ra bài viết, bài trình bày hoặc đáp án trong thời gian ngắn, nhà trường cần quan tâm nhiều hơn đến quá trình học sinh suy nghĩ, thực hiện nhiệm vụ và thể hiện năng lực. Công cụ có thể hỗ trợ giáo viên chuẩn bị giáo án hoặc phản hồi bài làm nhanh hơn, nhưng hiệu quả học tập vẫn phụ thuộc vào phương pháp sư phạm và cách tổ chức hoạt động học.

Từ năm 2024, với sự đồng hành của UNICEF, các hoạt động nghiên cứu, khảo sát, xây dựng hướng dẫn và thí điểm giáo dục AI đã được triển khai. Nội dung giáo dục AI dành cho học sinh tập trung vào bốn lĩnh vực gồm tư duy lấy con người làm trung tâm; đạo đức AI; kỹ thuật và ứng dụng AI; thiết kế hệ thống AI.

Trong đó, hiểu biết về đạo đức, an toàn và trách nhiệm cần được phát triển phù hợp với từng độ tuổi. Học sinh không chỉ cần biết sử dụng một ứng dụng cụ thể mà còn phải từng bước hiểu nguyên lý vận hành của công nghệ, biết kiểm chứng thông tin và chịu trách nhiệm đối với cách sử dụng AI.

Việc triển khai AI trong nhà trường phải bắt đầu từ phương pháp sư phạm và những bài toán thực tế của giáo dục. Khung nội dung cần được cụ thể hóa thành bài học phù hợp với điều kiện dạy học. Điều cần đánh giá là năng lực học sinh đạt được trong quá trình học tập, thay vì chỉ nhìn vào sản phẩm cuối cùng do các em tạo ra với sự hỗ trợ của AI.

Công nghệ phải giúp trẻ học tốt hơn

Tham gia chuyên đề theo hình thức trực tuyến, ông Frank Van Cappelle, Trưởng nhóm Trung tâm Đổi mới học tập toàn cầu của UNICEF cho rằng, đầu tư vào công nghệ giáo dục cần được đánh giá bằng tác động thực tế đối với việc học.

Theo ông, chuyển bài giảng thành video, bài kiểm tra thành bài kiểm tra số hay bài tập trong vở thành bài tập trên thiết bị chưa chắc đã cải thiện kết quả học tập. Công nghệ cần được sử dụng để giải quyết những khó khăn cụ thể của giáo dục, vào đúng thời điểm và phục vụ đúng mục đích.

Trong chiến lược giáo dục số của UNICEF, giáo viên được đặt ở vị trí trung tâm. Bên cạnh việc bảo đảm hạ tầng tối thiểu, nguồn lực cần được ưu tiên cho hỗ trợ và nâng cao năng lực giáo viên. Giáo viên cũng phải có tiếng nói trong quá trình thiết kế, lựa chọn và sử dụng các giải pháp công nghệ.

UNICEF xác định ba hướng ứng dụng AI gồm củng cố hệ thống giáo dục, hỗ trợ giáo viên và hỗ trợ trẻ em sử dụng công nghệ. Ở cấp độ hệ thống, AI có thể hỗ trợ công tác vận hành, giám sát, cảnh báo sớm nguy cơ học sinh bỏ học, chuyển đổi nội dung để trẻ em khuyết tật có thể tiếp cận hoặc cung cấp học liệu bằng nhiều ngôn ngữ.

Đối với giáo viên, công cụ phải được thiết kế phù hợp với nhu cầu, bối cảnh và điều kiện nguồn lực, có sự tham gia của chính người sử dụng. Đối với trẻ em, AI nên được tiếp cận thông qua những công cụ thiết kế riêng cho giáo dục, có giới hạn và cơ chế kiểm soát phù hợp. Công cụ cần hướng dẫn học sinh học, thay vì chỉ cung cấp đáp án.

Đại diện UNICEF cũng lưu ý, các giải pháp công nghệ cần được lựa chọn dựa trên bằng chứng và không làm suy giảm quyền chủ động chuyên môn của giáo viên. Nếu giao toàn bộ việc đánh giá cho AI, giáo viên có thể mất đi cơ hội hiểu rõ quá trình học tập, khả năng và khó khăn của từng học sinh.

Chia sẻ về môi trường phát triển của trẻ trong thời đại AI, ông Hà Duy Bình, Trưởng ban Hỗ trợ và Tư vấn chuyển đổi số TP.HCM nhấn mạnh, công nghệ cần đồng hành với trẻ trong sự gắn kết với gia đình, nhà trường và giáo viên.

Bên cạnh các năng lực giao tiếp, hợp tác, tư duy phản biện, giải quyết vấn đề và sáng tạo, trẻ cần được phát triển tư duy máy tính. Đây không chỉ là khả năng lập trình mà còn là cách nhận diện vấn đề, tìm giải pháp, cải tiến sản phẩm và vận dụng công nghệ vào thực tiễn.

Khi sử dụng AI, học sinh cần được hướng dẫn kiểm chứng thông tin, tự đánh giá và chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình. Công nghệ có thể hỗ trợ nhưng không nên làm thay quá trình suy nghĩ, diễn đạt, trải nghiệm và kết nối của trẻ với những người xung quanh.

Các đại biểu cũng nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm an toàn trực tuyến; thiết kế học liệu và công cụ phù hợp với độ tuổi, nhu cầu và điều kiện tiếp cận của người học, đặc biệt là trẻ em khuyết tật, trẻ có nhu cầu đặc biệt và trẻ em ở địa bàn khó khăn.

Công bằng và hòa nhập cần được tính đến ngay từ khâu thiết kế giải pháp, thay vì bổ sung sau khi công nghệ đã được triển khai. Việc phát triển giáo dục số phải hướng đến mở rộng cơ hội học tập, hình thành kỹ năng số và bảo đảm không trẻ em nào bị bỏ lại phía sau.