Khi tiếng chim bước vào không gian nghệ thuật đô thị

VHO - Từ những thanh âm tưởng như dễ bị khuất lấp giữa nhịp sống đô thị, các “Trạm nghe chim kể chuyện” tại Đà Nẵng đã mở ra trải nghiệm văn hóa - nghệ thuật giàu cảm hứng, nơi trí tuệ nhân tạo, nghệ thuật sắp đặt và khoa học bảo tồn gặp nhau để kể câu chuyện thiên nhiên bằng âm thanh.

 Qua tiếng chim được nhận diện, “phiên dịch” và giới thiệu sinh động, người dân, du khách, đặc biệt là thanh thiếu niên, có thêm cơ hội lắng nghe vẻ đẹp sơ khai của đất trời, hiểu hơn về đa dạng sinh học và cùng nuôi dưỡng ý thức gìn giữ môi trường sống.

Lắng nghe thiên nhiên qua những trạm âm thanh

Mô hình “Trạm nghe chim kể chuyện” vừa được lắp đặt, vận hành tại phường Bàn Thạch và phường Hương Trà, TP Đà Nẵng, mở ra một điểm chạm mới giữa công nghệ, nghệ thuật và bảo tồn thiên nhiên trong đời sống đô thị. Hoạt động thuộc dự án “Công dân xanh - Thành phố lành mạnh”, do Trung tâm Sống và học tập vì môi trường và cộng đồng phối hợp với Sở Nông nghiệp và Môi trường TP Đà Nẵng, Think Playgrounds, Công ty TNHH HIVOOC, chính quyền địa phương và cộng đồng thanh thiếu niên triển khai, với sự tài trợ của Fondation Botnar thông qua Công ty Ecorys.

Bàn Thạch và Hương Trà vẫn còn lưu giữ những mảng xanh bản địa, hệ sinh thái sông, đầm, vườn cây - nơi nhiều loài chim hoang dã tìm về cư trú. Nhưng trong nhịp đô thị hóa ngày càng nhanh, những thanh âm tự nhiên ấy đang dần thưa vắng.

Từ thực tế đó, “Trạm nghe chim kể chuyện” được hình thành như một không gian nghệ thuật âm thanh giữa đời sống thường ngày: AI lắng nghe tiếng chim, nhận diện từng loài, rồi “kể” lại cho người dân và du khách câu chuyện về thiên nhiên quanh mình. Công nghệ vì thế trở thành nhịp cầu đánh thức ký ức sinh thái, giúp con người chậm lại, lắng nghe và cảm nhận sâu hơn vẻ đẹp của vùng đất đang sống.

Theo bà Đỗ Vân Nguyệt, Giám đốc Live & Learn, ba trạm nghe đặt tại Thư viện số cộng đồng, Nhà đón khách tham quan Sông Đầm và Vườn Cừa đã tạo nên một hành lang thông tin sinh thái đa dạng. Sông Đầm là điểm dừng chân của nhiều loài chim nước di cư; Vườn Cừa kết nối không gian tự nhiên với khu dân cư còn Thư viện số gợi mở hình ảnh thiên nhiên thích nghi, hiện diện ngay trong lòng phố thị.

Mỗi trạm nghe là một không gian sắp đặt âm thanh tương tác. Khi tiếng chim vang lên, hệ thống sẽ nhận diện và cung cấp thông tin về tên loài, tên khoa học, đặc điểm sinh cảnh, tập tính, khả năng thích nghi theo mùa. Từ trải nghiệm nghe, người dân, du khách, nhất là học sinh và thanh thiếu niên, có thêm cơ hội hiểu về đa dạng sinh học, cảm nhận giá trị của hệ sinh thái bản địa và nuôi dưỡng ý thức bảo tồn. Dữ liệu âm thanh được ghi nhận cũng góp vào kho dữ liệu toàn cầu, hỗ trợ nghiên cứu về tập tính và đường di cư của các loài chim.

Tại Nhà đón khách tham quan Sông Đầm, trạm nghe được tạo hình từ cảm hứng về cò ốc, loài chim có tên trong Sách đỏ, như một điểm nhấn nghệ thuật giữa không gian sinh thái bản địa. Khi du khách bước lên trạm, hệ thống bắt đầu lắng nghe những chuyển động âm thanh xung quanh. Nếu bắt được tiếng chim, AI sẽ nhận diện và “phiên dịch” thành những thông tin sinh động về loài chim ấy. Mỗi lượt trải nghiệm kéo dài khoảng 10 phút, vừa đủ để người nghe chậm lại, bước vào một cuộc đối thoại lặng lẽ với thiên nhiên và nhận ra vẻ đẹp vẫn hiện hữu rất gần trong đời sống hằng ngày.

Để tiếng chim thành câu chuyện của cộng đồng

Theo ông Võ Văn Thiên, Giám đốc Trung tâm Cung ứng dịch vụ sự nghiệp công phường Bàn Thạch, mô hình trạm nghe chim ứng dụng AI không chỉ hỗ trợ giám sát, bảo tồn các loài chim đô thị, mà quan trọng hơn là khơi dậy trách nhiệm của cộng đồng với môi trường sống quanh mình. Từ những trạm nghe nhỏ giữa không gian làng xóm, câu chuyện bảo tồn được kể bằng một cách gần gũi hơn: Lắng nghe thiên nhiên, hiểu giá trị bản địa và cùng nhau giữ gìn những mảng xanh còn lại trong lòng đô thị.

Thời gian tới, chính quyền phường Bàn Thạch sẽ tiếp tục đồng hành với nhà trường và người dân để phát triển các mô hình du lịch hấp dẫn, đào tạo đội ngũ hướng dẫn viên tại chỗ từ chính những người con của địa phương. Khi di tích lịch sử được kết nối với không gian sinh thái, mỗi điểm đến ở Bàn Thạch sẽ vừa là nơi tham quan, vừa là nơi du khách cảm nhận được tình đất, tình người và vẻ đẹp mộc mạc của một vùng đất đang chuyển mình.

Hiệu quả bước đầu của các trạm nghe cho thấy tiềm năng đa dạng sinh học phong phú của địa phương. Chỉ sau hơn 10 ngày vận hành, hệ thống AI đã ghi nhận hơn 89 loài chim tại Sông Đầm, 49 loài tại Thư viện số và 53 loài tại Vườn Cừa. Sự xuất hiện dày đặc của các loài như tìm vịt, diệc xám, bói cá… cho thấy những không gian này vẫn là “đất lành” của chim trời, cần được bảo vệ bằng sự quan tâm bền bỉ của cả cộng đồng.

Điều đáng quý là sáng kiến đã nhanh chóng nhận được sự hưởng ứng của học sinh địa phương. Các em cùng tham gia lắp đặt, trang trí trạm, làm công trình vui chơi, học cách giới thiệu về trạm chim và lên kế hoạch chăm sóc, duy trì nguồn thức ăn để nơi đây trở thành một không gian học tập trải nghiệm lâu dài. Khi dự án kết thúc, chính các em sẽ là lực lượng tiếp tục giữ nhịp hoạt động cho những trạm nghe này.

Trải nghiệm cũng mở ra cách tiếp cận mới trong giáo dục sinh thái, để người nghe thưởng thức âm thanh tự nhiên, tiếp nhận kiến thức về đa dạng sinh học và góp phần tạo lập dữ liệu phục vụ nghiên cứu khoa học. Từ nền tảng đó, dự án hướng tới xây dựng mạng lưới thanh thiếu niên tham gia trực tiếp vào hoạt động bảo tồn, truyền thông môi trường bằng những hình thức học tập trải nghiệm sáng tạo và công nghệ mới.

Ông Bùi Ngọc Huy, Phó Chủ tịch UBND phường Hương Trà cho rằng, trạm lắng nghe tiếng chim là một ý tưởng giàu ý nghĩa. Bên cạnh việc cung cấp dữ liệu cho công tác bảo vệ thiên nhiên tại địa phương, mô hình còn tạo thêm điểm trải nghiệm thú vị cho thiếu nhi và du khách. Quan trọng hơn, từ những thanh âm quen thuộc của chim trời, người dân có thêm lý do để gắn bó với thiên nhiên, còn thế hệ trẻ có thêm cơ hội trở thành những “đại sứ” lan tỏa thông điệp bảo tồn đa dạng sinh học trong cộng đồng.

Với ba trạm nghe vừa được đưa vào hoạt động tại Đà Nẵng, Việt Nam hiện có năm trạm nghe tiếng chim kết nối với mạng lưới toàn cầu. Từ Hà Nội, TP.HCM đến Đà Nẵng, những không gian sắp đặt âm thanh này đang mở thêm một cách tiếp cận giàu cảm hứng: Công nghệ trở thành nhịp cầu đưa con người trở về với thiên nhiên; tiếng chim từ đời sống thường ngày bước vào câu chuyện văn hóa, nghệ thuật và bảo tồn của đô thị hôm nay.