Hoàn thiện thể chế, ứng dụng AI nâng cao hiệu quả giải quyết án dân sự

VHO - Hội thảo quốc gia tại TP.HCM bàn về hoàn thiện thể chế, ứng dụng AI nhằm nâng cao hiệu quả giải quyết vụ việc dân sự tại TAND khu vực.

Ngày 23.1, Trường Đại học Luật TP.HCM (ULAW) phối hợp cùng Tòa án nhân dân (TAND) Khu vực 7, TP.HCM tổ chức Hội thảo khoa học cấp Quốc gia với chủ đề: “Hoàn thiện thể chế - nâng cao hiệu quả giải quyết vụ việc dân sự tại Tòa án nhân dân khu vực” tại trụ sở TAND Khu vực 7. Hội thảo quy tụ đại biểu là lãnh đạo Tòa án, chuyên gia pháp lý, thẩm phán và giảng viên luật tham dự.

TS Lê Trường Sơn – Hiệu trưởng Trường Đại học Luật TP.HCM cho biết, Hội thảo tập trung mổ xẻ hai vấn đề, hoàn thiện thể chế nhằm nâng cao hiệu quả giải quyết các vụ việc dân sự tại TAND khu vực và tận dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để giải quyết áp lực công việc ngày càng tăng, qua đó phát huy vai trò trung tâm của Tòa án trong hoạt động xét xử, bảo vệ công lý và quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.

Từ góc độ thực tiễn, ThS Nguyễn Văn Bình, Chánh án TAND khu vực 7 TP.HCM nhấn mạnh rằng, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của đời sống kinh tế – xã hội cũng như quá trình hội nhập quốc tế sâu rộng, số lượng, tính chất các vụ việc dân sự ngày càng gia tăng và trở nên đa dạng, phức tạp hơn.

Mặc dù hệ thống TAND khu vực đã có nhiều nỗ lực đổi mới tổ chức, phương thức hoạt động và đạt được những kết quả quan trọng, song vẫn còn tồn tại không ít khó khăn, thách thức liên quan đến thể chế pháp luật, tổ chức bộ máy, nguồn nhân lực và hạ tầng phục vụ hoạt động xét xử. 

“Hội thảo là diễn đàn khoa học để các nhà quản lý, chuyên gia, nhà khoa học, thẩm phán... cùng trao đổi, đánh giá toàn diện các vấn đề lý luận và thực tiễn liên quan đến thể chế giải quyết các vụ việc dân sự tại TAND khu vực, từ đó đề xuất các giải pháp thiết thực, khả thi nhằm tiếp tục hoàn thiện thể chế và nâng cao hiệu quả hoạt động xét xử trong thời gian tới”, ông Bình cho biết.

Chia sẻ về thách thức đặt ra đối với TAND khu vực trong giải quyết vụ việc dân sự đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp, TS Nguyễn Mai Trâm (Thẩm phán, Phó Chánh văn phòng TAND TP.HCM) đã chỉ ra hàng loạt áp lực mà TAND khu vực phải đối mặt.

Đó là sự gia tăng đột biến về số lượng án dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh thương mại khi thẩm quyền được mở rộng, bài toán về cơ sở vật chất khi sáp nhập các đơn vị… Và quan trọng hơn là tâm lý, trình độ của đội ngũ Thẩm phán khi phải thích nghi với mô hình quản trị tòa án mới.

Trong bối cảnh Tòa án điện tử đang là xu hướng toàn cầu, ông Huỳnh Ngọc Tuân (Thẩm phán TAND Khu vực 1) cho biết, AI không thể thay thế con người ra phán quyết, nhưng là công cụ không thể thiếu để giúp Thẩm phán thoát khỏi những công việc thủ công.

Ông Tuân cho biết các lĩnh vực mà AI có thể hỗ trợ như quản lý hồ sơ điện tử, phân tích dữ liệu án, hỗ trợ nghiên cứu pháp luật, dự báo rủi ro tố tụng và hỗ trợ ra quyết định tố tụng.

Tác giả cũng nhấn mạnh rằng AI chỉ đóng vai trò công cụ hỗ trợ thông minh, không thay thế vai trò trung tâm và trách nhiệm pháp lý của Thẩm phán, đồng thời cảnh báo các rủi ro về sai lệch thuật toán, thiên lệch dữ liệu và bảo mật thông tin tư pháp.

Trên cơ sở đó, ông Huỳnh Ngọc Tuân đề xuất cần xây dựng khung pháp lý về AI trong tư pháp, chuẩn hóa dữ liệu xét xử, đào tạo kỹ năng số cho Thẩm phán và xây dựng cơ chế giám sát việc sử dụng AI nhằm bảo đảm tính minh bạch, công bằng và bảo vệ quyền con người trong hoạt động xét xử dân sự.

PGS.TS Nguyễn Thị Hồng Nhung và TS Huỳnh Thị Nam Hải (Trường Đai học Kinh tế - Luật) cũng chia sẻ thêm về “Chứng cứ điện tử trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo”.

Theo các chuyên gia, trong kỷ nguyên số, một tin nhắn Zalo, một email, hay một giao dịch qua blockchain đều có thể trở thành chứng cứ quyết định thắng thua trong vụ kiện dân sự.

Các tác giả chỉ ra rằng, việc thu thập, bảo quản và đánh giá chứng cứ điện tử tại TAND khu vực hiện nay vẫn còn nhiều lúng túng do thiếu phương tiện kỹ thuật và quy trình chuẩn.

Đặc biệt, sự xuất hiện của công nghệ Deepfake (giả mạo âm thanh, hình ảnh) đang đặt ra thách thức chưa từng có cho công tác giám định tư pháp. Bài tham luận đề xuất cần sớm ban hành quy chế riêng về chứng cứ điện tử, đồng thời đào tạo kỹ năng số cho đội ngũ Thẩm phán Tòa án khu vực.