Giảm sĩ số lớp học: Gỡ áp lực từ những nơi dân cư tăng nhanh

VHO - Trong khi nhiều trường bảo đảm quy mô lớp theo quy định, một số khu vực có dân số tăng nhanh vẫn chịu áp lực lớn về chỗ học. Việc bổ sung phòng học, bố trí giáo viên và điều tiết tuyển sinh cần được thực hiện đồng bộ để giảm dần sĩ số học sinh trong mỗi lớp.

Áp lực không nằm ở con số bình quân

Sau ngày khai giảng, khi học sinh bắt đầu học theo thời khóa biểu, quy mô từng lớp mới được xác lập đầy đủ. Đây cũng là thời điểm các địa phương, nhà trường tiếp tục rà soát số học sinh thực tế, xử lý những trường hợp chuyển đến, chuyển đi và điều chỉnh lớp nếu cần thiết.

Theo Điều lệ trường tiểu học, trường THCS, trường THPT và trường phổ thông có nhiều cấp học ban hành kèm Thông tư số 15/2026/TT-BGDĐT, Chủ tịch UBND cấp tỉnh quy định cụ thể số lượng học sinh trong mỗi lớp theo hướng giảm sĩ số, phù hợp với điều kiện của địa phương và khả năng đáp ứng về giáo viên, cơ sở vật chất.

Điều lệ quy định mỗi lớp tiểu học không quá 35 học sinh; mỗi lớp THCS, THPT không quá 45 học sinh. Đây là ngưỡng tối đa, còn sĩ số cụ thể được địa phương xác định trên cơ sở quy mô học sinh, mạng lưới trường lớp và điều kiện tổ chức dạy học.

Với những đô thị có dân số cơ học tăng nhanh, áp lực thường tập trung tại một số phường, khu đô thị và khu dân cư mới. Vì vậy, số liệu bình quân của toàn thành phố chưa phản ánh đầy đủ tình hình. Có nơi phòng học vẫn còn khả năng tiếp nhận, nhưng tại địa bàn khác, số học sinh vào lớp 1, lớp 6 tăng nhanh, trường học phải khai thác gần như toàn bộ quỹ phòng hiện có.

Năm học 2026-2027, Hà Nội có hơn 2,3 triệu học sinh, tăng khoảng 37.800 học sinh và hơn 1.000 lớp so với năm học trước. Quy mô giáo dục tiếp tục tăng đặt ra yêu cầu không chỉ bảo đảm đủ chỗ học mà còn phải phân bổ phòng học, giáo viên phù hợp với từng địa bàn.

Năm học này, Hà Nội ứng dụng bản đồ số GIS trong tuyển sinh đầu cấp nhằm hỗ trợ phân bổ, điều tiết tuyển sinh. Dữ liệu về nơi cư trú, khu vực tuyển sinh và vị trí trường học giúp cơ quan quản lý theo dõi tương quan giữa số học sinh với khả năng tiếp nhận của từng trường, đồng thời tạo thuận lợi để học sinh được bố trí học gần nơi ở.

Tuy nhiên, dữ liệu chỉ phát huy tác dụng khi được cập nhật sát với biến động dân cư. Sau tuyển sinh, các phường, xã và nhà trường vẫn phải rà soát số trẻ thực tế trên địa bàn, số học sinh đã xác nhận nhập học, những trường hợp chuyển trường và nhu cầu phát sinh. Việc điều chỉnh cần được thực hiện sớm, tránh để một số trường tiếp nhận vượt khả năng trong khi trường lân cận vẫn còn chỗ học.

Áp lực về trường lớp cũng đặt ra tại TP.HCM, nơi có hơn 2,62 triệu học sinh trong năm học 2026-2027, tăng hơn 96.000 học sinh so với năm học trước. Thành phố có gần 79.600 lớp và hơn 126.200 giáo viên.

Với quy mô lớn, điều cần quan tâm không chỉ là tổng số phòng học hay số lớp của toàn thành phố mà còn là sự phân bố giữa các địa bàn. Nơi dân cư tăng nhanh cần được ưu tiên bổ sung phòng học và giáo viên; những khu vực còn khả năng tiếp nhận cần được tính toán để hỗ trợ điều tiết tuyển sinh.

Sĩ số lớp học không chỉ liên quan đến diện tích phòng. Một lớp đông đồng nghĩa giáo viên phải dành nhiều thời gian hơn cho quản lý, chấm bài, nhận xét và hỗ trợ từng học sinh. Với cấp tiểu học, khi các em đang hình thành nền nếp, kỹ năng đọc, viết và học tập, quy mô lớp phù hợp giúp giáo viên dễ phát hiện học sinh cần được hỗ trợ. Ở cấp THCS, THPT, sĩ số cũng tác động đến việc tổ chức thảo luận, thực hành và các hoạt động trải nghiệm.

Bổ sung phòng học, bố trí đủ giáo viên

Trước năm học mới, Hà Nội đã tăng thêm khoảng 1.800 phòng học; trong đó khoảng 800 phòng được đưa vào khai thác ngay trong năm học 2026-2027, khoảng 1.000 phòng đang tiếp tục hoàn thiện. Thành phố yêu cầu ưu tiên chuyển những phòng còn dư sau quá trình sắp xếp trường học thành phòng học tại nơi có sĩ số cao.

Cách làm này cho phép khai thác cơ sở vật chất hiện có, nhất là trong trường hợp các cơ sở thuộc cùng một trường có quy mô học sinh khác nhau. Tuy nhiên, việc chuyển đổi cần bảo đảm điều kiện ánh sáng, thông gió, bàn ghế, thiết bị và an toàn; đồng thời duy trì không gian cần thiết cho thư viện, nghệ thuật, thể chất và các hoạt động giáo dục khác.

Tại TP.HCM, 1.027 phòng học mới đã được hoàn thành, bàn giao và đưa vào sử dụng trước năm học 2026-2027. Đây là kết quả của chiến dịch thi đua 150 ngày đêm hoàn thành 1.000 phòng học phục vụ năm học mới.

Việc bổ sung hơn 1.000 phòng học góp phần tăng khả năng tiếp nhận học sinh và tạo thêm điều kiện để từng bước giảm sĩ số tại những nơi chịu áp lực lớn. Thành phố tiếp tục triển khai các dự án trường lớp, hướng tới mục tiêu đạt 300 phòng học trên 10.000 dân trong độ tuổi đi học.

Phòng học mới là điều kiện cần nhưng chưa đủ. Mỗi lớp được mở thêm phải có giáo viên chủ nhiệm, giáo viên bộ môn và các điều kiện phục vụ dạy học. Nếu chỉ tăng số lớp mà không bố trí đủ giáo viên, số tiết của thầy cô tăng lên, việc tổ chức dạy học hai buổi mỗi ngày và các hoạt động giáo dục cũng gặp khó khăn.

Vì vậy, giảm sĩ số phải gắn với rà soát đội ngũ ngay tại từng trường. Nơi tăng lớp cần được ưu tiên bổ sung hoặc điều tiết giáo viên; nơi có biến động giảm học sinh cần sắp xếp lại nhân lực phù hợp. Hà Nội đã xác định nguyên tắc “Ở đâu có học sinh, ở đó có giáo viên”, đồng thời yêu cầu các trường chủ động điều phối đội ngũ trong nội bộ sau khi tổ chức lại mạng lưới.

Việc điều tiết cần bám sát cơ cấu môn học. Một trường có thể đủ tổng số giáo viên nhưng vẫn thiếu giáo viên tiếng Anh, tin học, nghệ thuật hoặc một số môn ở cấp THCS, THPT. Nếu không xử lý sự thiếu hụt theo từng môn, việc mở thêm lớp chưa thể giải quyết đầy đủ áp lực dạy học.

Trong những tuần đầu năm học, nhà trường cần kiểm tra lại sĩ số theo từng lớp, thay vì chỉ căn cứ vào danh sách tuyển sinh. Những lớp có số học sinh tăng do biến động cư trú, chuyển trường hoặc tiếp nhận bổ sung cần được báo cáo để có phương án điều chỉnh.

Trường hợp chưa thể tách lớp ngay, nhà trường phải bảo đảm phòng học, bàn ghế và bố trí giáo viên phù hợp, đồng thời xây dựng phương án khắc phục. Việc duy trì sĩ số vượt ngưỡng không thể trở thành giải pháp kéo dài qua nhiều năm học.

Về lâu dài, dữ liệu dân cư và số học sinh cần được đưa vào quy hoạch trường lớp ngay từ khi xây dựng khu đô thị, khu nhà ở. Trường học phải được hình thành đồng bộ với sự phát triển của dân cư, tránh tình trạng nhà ở đã được đưa vào sử dụng nhưng hạ tầng giáo dục chưa theo kịp.

Giảm sĩ số không thể hoàn thành chỉ trong một năm học, nhất là tại các đô thị đang tăng dân số nhanh. Điều quan trọng là từng địa phương xác định đúng nơi còn quá tải, theo dõi sự biến động của học sinh và tập trung nguồn lực vào những trường đang chịu sức ép lớn nhất. Từ dự báo lượng học sinh trên địa bàn, quy học trường học đến bố trí giáo viên, mỗi lớp học sẽ có sĩ số phù hợp để đảm bảo việc dạy và học một cách tốt nhất.