Gen Z Việt Nam: Khát vọng phụng sự xã hội trong kỷ nguyên mới

VHO - Trong kỷ nguyên số và hội nhập, thế hệ Gen Z Việt Nam đang nổi lên như một lực lượng công dân tích cực với khát vọng mãnh liệt phụng sự xã hội.

Sinh ra khi đất nước đã phát triển ổn định, Gen Z (những người sinh khoảng 1997–2012) may mắn không phải lo “cơm áo gạo tiền” như cha anh, nên họ hướng mối quan tâm nhiều hơn tới các vấn đề xã hội, đất nước. Họ dám nghĩ khác, mơ lớn và sẵn sàng dấn thân hành động vì cộng đồng bằng bản lĩnh, tri thức và lòng nhân ái.

Từ ý thức công dân thời đại số đến những việc làm cụ thể trên nhiều lĩnh vực – giáo dục, môi trường, khởi nghiệp, văn hoá, hoạt động quốc tế – Gen Z đang chứng tỏ vai trò của một thế hệ công dân toàn cầu đầy trách nhiệm, đồng thời đối mặt với không ít thách thức trên hành trình cống hiến.

Bài viết này có tính chất khái quát nhận thức và vai trò công dân của Gen Z Việt, điểm qua những đóng góp cụ thể của họ trong xã hội và phân tích những rào cản, áp lực cũng như đề xuất giải pháp “tiếp lửa” để Gen Z vững bước phụng sự cộng đồng.

Gen Z - Công dân thời đại số giàu ý thức xã hội 

Lớn lên cùng internet, smartphone và mạng xã hội, Gen Z Việt Nam chính là thế hệ công dân số tiêu biểu. Tỷ lệ người trẻ sử dụng internet ở Việt Nam rất cao – tới 90% ở nhóm 14–15 tuổi – cho thấy Gen Z được tiếp cận kho tri thức khổng lồ và kết nối với thế giới từ rất sớm.

Nhờ đó, họ có tầm nhìn bao quát hơn về các vấn đề toàn cầu và sẵn sàng tiếp thu quan điểm mới mẻ. Trưởng thành trong môi trường đa văn hóa trực tuyến, Gen Z rèn luyện được tư duy cởi mở, chấp nhận và bảo vệ sự khác biệt, dễ dàng hòa nhập nhóm quốc tế.

Với tri thức, bản lĩnh và tinh thần luôn hướng về phía trước, Gen Z đang dần khẳng định vai trò là thế hệ công dân toàn cầu, những người có khả năng tạo ra thay đổi tích cực trên thế giới. Thay vì ngồi mơ mộng, họ đã chọn hành động từ hôm nay để biến ước vọng thành hiện thực.

Quan trọng hơn, Gen Z Việt ý thức sâu sắc về trách nhiệm xã hội. Nếu các thế hệ trước vì nhiều lý do khác nhau có xu hướng lo cho gia đình và bản thân, thì Gen Z đã chuyển giao tính trách nhiệm từ phạm vi gia đình ra toàn xã hội. Nhiều bạn trẻ quan tâm đến các giá trị cộng đồng và ý nghĩa công việc hơn là lợi ích vật chất đơn thuần. Họ mong muốn công việc mình làm mang lại giá trị cho xã hội, thể hiện được cái tôi và đam mê cống hiến. Theo chuyên gia giáo dục Vũ Thu Hương, Gen Z không chịu áp lực mưu sinh nặng nề nên “công việc với họ không chỉ để kiếm sống mà đôi khi còn mong muốn mang lại ý nghĩa và đóng góp vào những giá trị xã hội”.

Thực tế, ngày càng nhiều bạn trẻ chọn những doanh nghiệp có trách nhiệm xã hội, quan tâm môi trường, cộng đồng khi tìm việc làm, dù có thể phải hy sinh lợi ích cá nhân. Điều đó cho thấy khát vọng “sống có ích” của thế hệ này – họ đề cao mục đích và lý tưởng trong mọi lựa chọn.

Gen Z cũng nổi bật bởi tiếng nói thẳng thắn và bản lĩnh thể hiện quan điểm. Được tiếp xúc với mạng xã hội từ sớm, họ không ngần ngại bày tỏ suy nghĩ, sẵn sàng “lên tiếng, dám nói ra những điều họ thấy là sai trái” để thức tỉnh cộng đồng. Tinh thần trách nhiệm xã hội của Gen Z hiện diện từ những hành vi nhỏ hàng ngày. Chẳng hạn, nhiều bạn trẻ có ý thức bảo vệ môi trường: họ chọn đi xe đạp hoặc xe điện, mang bình nước cá nhân thay vì dùng đồ nhựa dùng một lần, phân loại rác tại nguồn..., những thay đổi nhỏ nhưng tạo thói quen xanh, góp phần gìn giữ Trái Đất.

Khi chứng kiến bất công, người trẻ Gen Z sẵn sàng lên tiếng trên mạng xã hội, tham gia các chiến dịch ký tên hay kêu gọi ủng hộ cho nạn nhân, thể hiện rõ chính kiến trước các vấn đề nóng của xã hội. Họ cũng tích cực trong các phong trào thiện nguyện: từ hiến máu nhân đạo, cứu trợ đồng bào lũ lụt đến phát cơm từ thiện…, ở đâu cũng thấy màu áo xanh tình nguyện của Gen Z.

Không những thế, thế hệ Z còn năng động, sáng tạo và cầu tiến. Họ tận dụng lợi thế công nghệ để học hỏi, tích lũy kiến thức và kỹ năng mới không ngừng. Nhiều bạn say mê nghiên cứu khoa học, tham gia các cuộc thi sáng tạo kỹ thuật, ứng dụng công nghệ để giải quyết vấn đề xã hội. Chuyên gia Vũ Thu Hương cho biết Gen Z đã có những sáng chế khoa học đáng ghi nhận, theo đuổi lối sống trách nhiệm và “khát vọng xây dựng một xã hội khỏe mạnh hơn”.

Ví dụ, tại cuộc thi “Solve for Tomorrow”, các sinh viên Gen Z chế tạo thiết bị hỗ trợ di chuyển cho người cao tuổi, nhằm tri ân thế hệ đi trước và nâng cao chất lượng sống cho họ. Có thể thấy, người trẻ hôm nay luôn ấp ủ hoài bão lớn: họ biết ơn thành quả cha ông và muốn tiếp nối bằng những hành động, ý tưởng cụ thể để xây dựng đất nước tốt đẹp hơn.

Tuy nhiên, bước vào thời đại số cũng đặt ra không ít thách thức cho Gen Z. Sự bùng nổ của internet và mạng xã hội vừa là cơ hội, vừa tiềm ẩn mặt trái. Nhiều người trẻ dễ bị cuốn vào “thế giới ảo”, sa đà mạng xã hội hay trò chơi trực tuyến quá mức.

Các khảo sát cho thấy tỷ lệ “nghiện net” đang gia tăng và gây tác hại không nhỏ: thăng hoa trong thế giới ảo nhưng xuống dốc về tinh thần, thể chất ở đời thực. Một bộ phận Gen Z cũng có nguy cơ tiếp nhận thông tin chưa chọn lọc, dễ bị ảnh hưởng bởi luồng quan điểm sai lệch trên không gian mạng. Chính vì vậy, việc định hướng, trang bị kỹ năng số cho giới trẻ là rất cần thiết.

Theo bà Nguyễn Phương Linh – Viện trưởng Viện trưởng Viện nghiên cứu quản lý phát triển bền vững (MSD), thay vì chỉ coi thanh thiếu niên là đối tượng thụ hưởng, chúng ta cần nhìn nhận họ “có tiếng nói, có góc nhìn và năng lực góp phần xây dựng một không gian số lành mạnh, an toàn”, và rằng Gen Z xứng đáng được tin tưởng, trao quyền đồng hành đúng cách.

Nói cách khác, người lớn cần lắng nghe, thấu hiểu và dẫn dắt Gen Z trong hành trình trưởng thành thời đại số, thay vì áp đặt hay bỏ mặc. Gia đình, nhà trường và xã hội phải chung tay làm “vắc-xin số” bảo vệ người trẻ trước rủi ro online, đồng thời tạo điều kiện để họ phát huy tiếng nói và vai trò công dân số một cách tích cực.

Bên cạnh đó, Gen Z cũng đối mặt với những hạn chế của bản thân tuổi trẻ. Do sinh ra trong điều kiện đủ đầy hơn, một số bạn có “cái tôi” cá nhân cao, thích khẳng định mình nhưng lại thiếu trải nghiệm để nhìn xa trông rộng. Sự nóng vội và bồng bột đôi khi khiến một bộ phận người trẻ hành động hấp tấp, thiếu cân nhắc, dễ nản lòng khi gặp khó khăn.

Nhiều nhà tuyển dụng cho rằng kỹ năng mềm của lao động Gen Z còn yếu – họ giao tiếp kém, thiếu kỹ năng hợp tác và giải quyết vấn đề – do đó chưa tạo được niềm tin về hiệu suất công việc.

Một số bạn trẻ khác rơi vào “ảo tưởng” với hào quang trên mạng, chạy theo “bão like” mà xao nhãng giá trị thực. Tất cả những điều này đặt ra yêu cầu Gen Z cần rèn luyện nhiều hơn về bản lĩnh, kỹ năng sống và tinh thần cầu thị. Dù còn không ít khuyết điểm màu sắc “tuổi đôi mươi”, thế hệ Z có thể trưởng thành hơn qua từng trải nghiệm, nếu được định hướng và tự nỗ lực hoàn thiện.

Quan trọng là xã hội trao cho họ niềm tin và cơ hội, bởi lẽ “khi Gen Z sống có trách nhiệm xã hội, xem đó là mục tiêu phấn đấu rõ ràng, các bạn sẽ làm mọi việc nhiệt tình, vượt qua khó khăn dễ dàng hơn… và chắc chắn đến một thời điểm nào đó, xã hội sẽ công nhận giá trị của các bạn”.

Gen Z tiên phong cống hiến trên mọi lĩnh vực

Tinh thần trách nhiệm và khát vọng phụng sự cộng đồng của Gen Z Việt Nam được thể hiện sinh động qua những hành động cụ thể trải rộng nhiều lĩnh vực. Từ giáo dục, thiện nguyện, bảo vệ môi trường cho đến khởi nghiệp, văn hoá, hoạt động quốc tế, dấu ấn Gen Z đều đang hiện hữu. Họ không “nói suông” về lý tưởng mà nhập cuộc, dẫn đầu trong các phong trào xã hội bằng sức trẻ sáng tạo và nhiệt huyết.

Xung kích tình nguyện vì cộng đồng

Một trong những hình ảnh đẹp nhất về Gen Z chính là màu áo xanh tình nguyện tỏa khắp mọi miền. Nhiều bạn trẻ đã chọn cống hiến tuổi thanh xuân cho các hoạt động thiện nguyện, giúp đỡ cộng đồng một cách vô tư và kiên trì. Họ tham gia chiến dịch Mùa hè xanh, Xuân tình nguyện, hiến máu nhân đạo, tiếp sức mùa thi… – những phong trào đã trở thành truyền thống của thanh niên Việt Nam, nay được Gen Z tiếp nối mạnh mẽ. Đặc biệt, tinh thần dấn thân của Gen Z còn vươn ra xuyên biên giới, thể hiện ở xu hướng tham gia tình nguyện quốc tế ngày càng phổ biến.

Với lợi thế ngoại ngữ và kỹ năng hội nhập, nhiều sinh viên, học sinh Gen Z đã xách ba lô lên đường đến các vùng đất xa xôi để giúp đỡ cộng đồng quốc tế. Theo báo Thế Giới & Việt Nam, trong 5 năm gần đây có hơn 500 bạn trẻ Việt tham gia các chương trình tình nguyện quốc tế thông qua tổ chức như AIESEC Vietnam. Con số này không ngừng tăng khi ngày càng nhiều người trẻ mong muốn trải nghiệm và cống hiến vượt ngoài biên giới.

Không còn là những chuyến “du lịch thiện nguyện” đơn thuần, các chương trình hiện nay được chuẩn bị bài bản, chuyên sâu. Người tham gia phải rèn kỹ năng, kiến thức và khả năng thích nghi đa văn hóa mới có thể đóng góp hiệu quả. Nội dung tình nguyện rất đa dạng: từ dạy học, bảo vệ môi trường, hỗ trợ y tế đến cứu trợ nhân đạo tại các nước đang phát triển.

Những trải nghiệm đó giúp Gen Z trưởng thành vượt bậc – họ rèn luyện tư duy phản biện, giao tiếp liên văn hoá, giải quyết vấn đề – những kỹ năng mà nhà tuyển dụng toàn cầu đánh giá cao. Đồng thời, người trẻ Việt cũng xây dựng được những tình bạn hữu nghị xuyên lục địa, góp phần quảng bá hình ảnh năng động, nhân ái của thế hệ trẻ Việt Nam ra thế giới.

Ngay tại trong nước, Gen Z cũng hăng hái xung phong đến những nơi khó khăn cần giúp đỡ. Ở các vùng sâu vùng xa, không khó để bắt gặp những bạn trẻ thành lập nhóm dạy học miễn phí, quyên góp sách vở, áo ấm cho trẻ em nghèo.

Chẳng hạn, Trương Chấn Sang (SN 1997, Bình Dương) mồ côi từ nhỏ nhưng đã phấn đấu trở thành thầy giáo giỏi và mở lớp dạy tiếng Anh miễn phí cho học sinh nghèo quê hương. Sau khi tốt nghiệp đại học, Sang vừa dạy ở Nhà thiếu nhi, vừa đề xuất lập Câu lạc bộ tiếng Anh vì cộng đồng, đến nay đã dạy miễn phí cho hàng ngàn học viên có hoàn cảnh khó khăn.

Không chỉ dạy chữ, thầy giáo trẻ này còn vận động gây quỹ hàng tỷ đồng để mua áo ấm, dụng cụ học tập tặng thiếu nhi vùng sâu, bảo trợ trẻ em mồ côi và tổ chức nhiều hoạt động thiện nguyện ý nghĩa. Tấm lòng của Sang xuất phát từ chính trải nghiệm tuổi thơ cơ cực – “hiểu hơn hết khao khát được đến trường của nhiều học sinh nghèo”, do đó anh muốn tiếp sức để các em nhỏ thực hiện ước mơ.

Câu chuyện của “hiệp sĩ bóng đêm” Lê Anh Tuấn (SN 1997, Bình Dương) cũng lay động nhiều người. Vài năm qua, Tuấn đã thực hiện gần 400 chuyến xe cứu thương miễn phí đưa người bị tai nạn đến bệnh viện kịp thời. Ban ngày anh phụ cha mẹ buôn bán, nhưng tối đến lại lái xe chạy khắp các con phố, sẵn sàng ứng cứu bất kỳ ai gặp nạn. Anh tự học sơ cứu chấn thương để có thể hỗ trợ nạn nhân ngay tại hiện trường. Có những đêm 1–2 giờ sáng, chuông điện thoại réo, Tuấn lập tức lên đường, bất kể nguy hiểm rình rập.

Gia đình lo lắng nhưng rồi cũng ủng hộ khi thấy việc làm ý nghĩa của anh, thậm chí bố mẹ Tuấn dành dụm mua tặng con một chiếc xe 16 chỗ cũ, trang bị băng ca cứu thương và đèn ưu tiên để con thuận lợi cứu Bằng khen của Thủ tướng Chính phủ và nhiều giải thưởng thanh niên tiêu biểu. Lê Anh Tuấn chỉ là một trong rất nhiều tấm gương Gen Z âm thầm mang lại điều tốt đẹp cho cộng đồng.

Ở lĩnh vực y tế, không ít bạn trẻ Gen Z cũng tận tụy “thắp lửa”. Bác sĩ Lê Bá Huỳnh Đức (SN 1997, Đăk Lăk) đến năm 25 tuổi đã có 65 lần hiến máu và tiểu cầu cứu người – một kỷ lục đáng nể. Từ lần đầu hiến máu năm lớp 11, Đức duy trì đều đặn 2 tuần/lần hiến tiểu cầu, bất kể bận rộn thi cử hay trực đêm. Năm 2020, trong cao điểm khan hiếm máu do dịch Covid-19, chàng sinh viên trường Y đã 20 lần hiến tiểu cầu hỗ trợ bệnh viện.

Có lần, vừa tan ca tối, Đức lại chạy đến bệnh viện hiến gấp 2 đơn vị tiểu cầu để kịp cứu một sản phụ nguy kịch rồi sáng sớm hôm sau vội về đi làm. Không chỉ trực tiếp hiến máu, bác sĩ trẻ này còn tích cực vận động, tham gia Câu lạc bộ Blouse Xanh tổ chức khám chữa bệnh thiện nguyện và tặng quà cho bà con vùng sâu.

Tinh thần “thầy thuốc trẻ vì cộng đồng” của những người như Huỳnh Đức thực sự truyền cảm hứng lớn cho xã hội, chứng minh Gen Z không hề thờ ơ mà đang tiếp nối xứng đáng truyền thống “thương người như thể thương thân” của dân tộc.

Hành động vì môi trường xanh và phát triển bền vững

Trong các hoạt động xã hội, bảo vệ môi trường là lĩnh vực đặc biệt thu hút sự tham gia của Gen Z Việt Nam. Sinh ra trong bối cảnh biến đổi khí hậu và ô nhiễm nổi cộm, thế hệ trẻ ý thức rằng họ chính là những người sẽ gánh chịu hậu quả nặng nề nhất nếu môi trường tiếp tục xấu đi. Bởi vậy, không đợi đến tương lai, Gen Z đang hành động ngay từ bây giờ vì một Việt Nam xanh. Từ lối sống hàng ngày đến các dự án môi trường quy mô, người trẻ đều xung phong đi đầu, biến những điều tưởng nhỏ bé thành thay đổi lớn.

Trên mạng xã hội hiện nay không khó bắt gặp các hashtag “sống xanh” do giới trẻ khởi xướng, kêu gọi giảm rác thải nhựa, trồng cây, bảo vệ động vật hoang dã… Rất nhiều trào lưu tích cực vì môi trường do Gen Z tạo ra rồi lan tỏa rộng rãi, như phong trào dùng ống hút tre, mang cốc riêng khi mua nước để được giảm giá, hạn chế túi nilon khi mua sắm.

Những chiến dịch này vừa nhắc nhở công chúng về tác hại rác thải, vừa nhấn mạnh tầm quan trọng của bảo vệ môi trường trong đời sống hiện đại. Các câu lạc bộ, nhóm tình nguyện xanh của thanh thiếu niên cũng xuất hiện ngày càng nhiều, chứng minh rằng hành động nhỏ mỗi ngày từ mỗi người có thể tạo ra thay đổi lớn cho Trái Đất.

Tiêu biểu có thể kể tới nhóm “Hà Nội Xanh”, khởi xướng năm 2021 chỉ với 3 thành viên, nay đã thu hút hơn 180 tình nguyện viên chủ yếu thuộc thế hệ Z. Họ đặt mục tiêu làm sạch các sông, kênh mương ô nhiễm ở Thủ đô. Bất chấp nắng gắt hay nước sông đen kịt hôi thối, các bạn trẻ vẫn đều đặn mặc đồ bảo hộ, lội bùn vớt từng túi nilon, chai nhựa khỏi lòng sông Tô Lịch, kênh La Khê…

Hình ảnh những người trẻ mướt mồ hôi kéo rác lên bờ đã gây ấn tượng mạnh mẽ với cộng đồng, truyền cảm hứng cho người dân cùng chung tay giữ gìn môi trường sống. Dù có ý kiến hoài nghi “hôm nay dọn, ngày mai rác lại đầy”, nhóm "Hà Nội Xanh" không nản lòng mà vẫn âm thầm tiếp tục vì họ tin việc mình làm “bày tỏ tình yêu to lớn với Hà Nội” và lan tỏa thông điệp rằng bảo vệ môi trường là trách nhiệm chung của tất cả mọi người.

Nhiều cá nhân Gen Z có sức ảnh hưởng cũng tận dụng danh tiếng để kêu gọi lối sống xanh. Điển hình như Nguyễn Thanh Hà, cô gái Gen Z đăng quang Hoa hậu Môi trường Thế giới 2023 đã rất nhiệt huyết tham gia các hoạt động trồng cây, dọn rác, tuyên truyền phân loại rác tại nguồn trong suốt nhiệm kỳ của mình. Thanh Hà cho thấy sức ảnh hưởng của người nổi tiếng trẻ có thể góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng, nhất là với giới trẻ đương thời.

Bên cạnh đó, nhiều bạn Gen Z khác sáng tạo những cách thức mới để bảo vệ môi trường. Năm 2023, nhóm sinh viên Học viện Báo chí và Tuyên truyền lập dự án “Sóng Xanh Podcast” - một kênh podcast chuyên bàn về các chủ đề năng lượng bền vững và biến đổi khí hậu. Dự án này xuất sắc nhận được tài trợ trong cuộc thi Sáng kiến Thanh niên về chuyển đổi năng lượng công bằng, thuộc chương trình Sáng kiến Khí hậu quốc tế.

Thông qua hình thức podcast gần gũi, các bạn trẻ đã phổ biến kiến thức phức tạp về năng lượng sạch bằng ngôn ngữ giản dị của thế hệ mình, nhằm tiếp cận nhiều thính giả trẻ. Quan trọng hơn, “Sóng Xanh” khuyến khích người nghe thay đổi từ những hành động rất nhỏ - như tắt điện khi không dùng, đi xe buýt nhiều hơn - bởi bảo vệ môi trường không nhất thiết bắt đầu bằng việc lớn lao mà từ chính thói quen hằng ngày.

Nhờ những nỗ lực bền bỉ đó, có thể thấy giới trẻ Việt Nam ngày nay quan tâm đến môi trường hơn bao giờ hết. Họ được coi là lực lượng đổi mới và sẵn sàng hành động vì tương lai bền vững. Động lực lớn khiến Gen Z “xung trận” chính là nhận thức rằng họ đang đứng trước nguy cơ phải gánh chịu những tác động nghiêm trọng nhất của khủng hoảng khí hậu và ô nhiễm. Song với nguồn năng lượng dồi dào và tinh thần sáng tạo, người trẻ có cơ hội đưa ra quyết định và hành động nhằm định hình một tương lai xanh hơn, kiên cường hơn.

Tất nhiên, vẫn còn một bộ phận bạn trẻ chỉ hưởng ứng phong trào vì “trend” nhất thời trên mạng mà chưa biến nhận thức thành hành động thực tế. Đây là thách thức để các trào lưu tốt không bị “sớm nở tối tàn”. Nhưng tin rằng, bằng nhiệt huyết và sức lan tỏa trên mạng xã hội toàn cầu, Gen Z sẽ không để những xu hướng ý nghĩa trôi vào quên lãng mà quyết tâm biến chúng thành ý thức, thành lối sống xanh của thế hệ mới.

Khởi nghiệp sáng tạo, gìn giữ văn hóa và hội nhập quốc tế

Không chỉ xung kích tình nguyện, Gen Z Việt còn ghi dấu ấn trong phát triển kinh tế - văn hóa với những dự án khởi nghiệp sáng tạo, đồng thời tích cực quảng bá bản sắc Việt ra thế giới. Nhiều người trẻ chọn con đường khởi nghiệp sớm để hiện thực hóa ý tưởng, tạo giá trị mới cho cộng đồng. Thú vị là thế hệ Z thường khởi nghiệp gắn liền với thế mạnh công nghệ số và không ít dự án của họ lại hướng đến bảo tồn, làm mới văn hóa truyền thống.

Đơn cử như Đặng Kim Ly (SN 2003), đồng sáng lập thương hiệu Việt phục Thanh Phong. Ngay từ năm 18 tuổi, Ly đã bắt tay sản xuất những bộ phim ngắn cổ trang đưa lên TikTok nhằm lan tỏa vẻ đẹp cổ phục Việt đến giới trẻ. Cô tận dụng mạng xã hội như công cụ nhanh nhất để quảng bá hình ảnh văn hóa. Những video triệu view trên TikTok giúp đưa các bộ trang phục truyền thống đến gần hơn với khách hàng trẻ, đồng thời kích thích nhu cầu may và thuê cổ phục cho lễ hội, chụp ảnh…

Song song, Ly cũng ứng dụng mạnh mẽ trí tuệ nhân tạo (AI) vào kinh doanh: Dùng AI khảo sát thị hiếu khách hàng, định hướng quảng cáo, thậm chí hỗ trợ thiết kế mẫu trang phục mới. Nhờ kết hợp công nghệ hiện đại và di sản cha ông, startup Gen Z này nhanh chóng tìm được “thị trường ngách” đầy tiềm năng cho cổ phục, góp phần hồi sinh một nét văn hóa trong đời sống đương đại.

Tương tự, Nguyễn Phú Chiến (SN 1997) chọn khởi nghiệp bằng cách khôi phục nghề truyền thống của gia đình ở làng mộc Sơn Đồng (Hà Nội). Thay vì cách làm cũ, Chiến nhanh chóng tận dụng mạng xã hội để tìm kiếm khách hàng. Anh chạy quảng cáo Facebook, xây dựng kênh TikTok giới thiệu sản phẩm tượng gỗ mỹ nghệ, nhờ đó đã có được những đơn hàng xuất khẩu đầu tiên cho làng nghề. Rõ ràng, Gen Z rất giỏi trong việc đưa sản phẩm truyền thống lên nền tảng số, tìm thị trường mới mà thế hệ trước chưa chạm tới.

Bên cạnh đó, nhiều bạn trẻ còn khởi nghiệp ở các lĩnh vực hoàn toàn mới, sẵn sàng đương đầu thách thức. Một nhóm kỹ sư Gen Z mở xưởng sản xuất sơn ở ngoại thành Hà Nội - dám cạnh tranh trong thị trường nhiều “ông lớn”. Những ngày đầu đầy khó khăn, họ phải tự làm mọi thứ từ đăng ký doanh nghiệp đến thiết kế phòng lab. Nhưng với sự kiên trì và nhạy bén, họ đã mở rộng mạng lưới đại lý ra khắp miền Bắc chỉ sau 5 năm.

Hay như Nguyễn Bích Ngọc (SN 2002), tốt nghiệp nhiếp ảnh nhưng quyết định mở studio riêng, tập trung quảng bá qua TikTok. Kết quả 70% khách hàng của cô đến từ kênh mạng xã hội này. Những ví dụ đó cho thấy Gen Z tận dụng rất tốt lợi thế công nghệ và tuổi trẻ để lập nghiệp. Họ không ngại thử nghiệm ý tưởng mới trong vũ trụ số, từ bán hàng online, sáng tạo nội dung số đến ứng dụng AI… Tất cả nhằm tạo ra sản phẩm/dịch vụ mới mẻ và giá trị cho xã hội.

Song song với phát triển kinh tế, Gen Z cũng hăng hái gìn giữ và quảng bá văn hóa Việt theo cách riêng. Nhiều gương mặt trẻ đã ghi dấu ấn trong lĩnh vực văn hóa - nghệ thuật, vừa kế thừa truyền thống vừa thổi luồng gió mới cho di sản cha ông.

Tô Thu Hà (SN 2000, dân tộc Tày) là một ví dụ tiêu biểu. Từ cô gái vùng cao Yên Bái (cũ), Thu Hà nuôi đam mê mãnh liệt với dân ca truyền thống. Không có điều kiện học nghệ thuật từ bé, nhưng cô đã nỗ lực thi đỗ Khoa Thanh nhạc, Học viện Âm nhạc Quốc gia và nhanh chóng khẳng định tài năng. Năm 2024, Thu Hà giành quán quân cuộc thi “Tiếng hát Việt Toàn cầu” với màn trình diễn chầu văn đầy sáng tạo.

Đáng nói hơn, cô chọn gắn bó với dòng nhạc dân gian đương đại - kết hợp chất liệu âm nhạc dân tộc với hơi thở hiện đại - nhằm đưa âm nhạc truyền thống chạm đến trái tim khán giả trẻ. Thu Hà tâm niệm rằng nhạc dân tộc không hề cũ kỹ, chỉ cần cách thể hiện phù hợp thì giới trẻ sẽ đón nhận. Bởi vậy, cô kiên định theo con đường làm mới âm nhạc dân gian, “phối lại những làn điệu cổ trên nền nhạc hiện đại, để mọi người thấy dân gian vẫn rất gần gũi và hấp dẫn”.

Nhờ cách nghĩ dung hòa giữa cũ và mới, Thu Hà đang góp phần hồi sinh di sản âm nhạc truyền thống trong đời sống giới trẻ. Cô được vinh danh Giải thưởng “15 tháng 10” dành cho cán bộ Hội xuất sắc, minh chứng cho mẫu hình cán bộ Đoàn - Hội thế hệ mới: Năng động, sáng tạo và giàu bản sắc.

Không chỉ Thu Hà, nhiều nghệ sĩ trẻ Gen Z khác cũng đang kiên trì đưa văn hoá Việt vươn xa. Họ sử dụng chính “ngôn ngữ của người trẻ” - mạng xã hội, vlog, rap, phim ngắn… để truyền tải giá trị truyền thống.

Chẳng hạn nhóm 1977 Vlog do các bạn 9x đời cuối thực hiện, ghi hình bằng điện thoại di động, chỉnh sửa video qua phần mềm đơn giản, không cần những thiết bị hiện đại đắt tiền hay bối cảnh cầu kỳ nhưng đã thắp lên “một bầu trời văn học” Việt Nam sáng tạo qua việc tái hiện thước phim nhựa vang bóng một thời.

Các community page như “Điều nhỏ xíu xiu”, “Én” trên Facebook do Gen Z quản trị cũng lồng ghép khéo léo thông điệp nhân văn, câu chuyện lịch sử trong nội dung sáng tạo, thu hút hàng trăm nghìn bạn trẻ theo dõi. Rõ ràng, thế hệ Z vừa là khán giả, vừa là nhà sáng tạo tích cực tiếp sức cho văn hóa dân tộc bằng những cách tiếp cận mới mẻ của riêng họ.

Ở tầm hoạt động quốc tế, Gen Z Việt Nam ngày càng tự tin khẳng định vị thế. Họ không chỉ tham gia tình nguyện nước ngoài như đã nêu, mà còn tích cực góp mặt trong các diễn đàn thanh niên quốc tế, hội nghị, cuộc thi toàn cầu. Nhiều bạn trẻ đã trở thành “đại sứ” của Việt Nam tại các sân chơi quốc tế: Đoạt giải cao trong các kỳ thi Olympic khoa học, thi khởi nghiệp khu vực, thi hùng biện tiếng Anh, hay tham dự Hội nghị mô phỏng Liên Hợp Quốc, Diễn đàn trẻ UNESCO…

Những thành tích này vừa mang vinh quang về cho đất nước, vừa cho thấy trí tuệ và bản lĩnh Gen Z Việt không thua kém bạn bè năm châu. Họ sẵn sàng tranh luận, học hỏi và hợp tác với thanh niên các nước để cùng giải quyết những vấn đề chung của nhân loại như biến đổi khí hậu, bình đẳng giáo dục, hòa bình bền vững.

Trong vai trò công dân toàn cầu, người trẻ Việt đang đóng góp tiếng nói và hành động “những việc hôm nay ảnh hưởng tới tương lai thế giới”. Họ ý thức rằng xây dựng cộng đồng quốc tế tốt đẹp cũng chính là cách phục vụ Tổ quốc gián tiếp, bởi Việt Nam là một phần của thế giới.

“Tiếp lửa” Gen Z: Đồng hành và tin tưởng khát vọng cống hiến

Nhìn vào bức tranh Gen Z Việt với những gam màu tươi sáng, có thể khẳng định: Đây là thế hệ trẻ giàu lý tưởng, dám nghĩ dám làm và khao khát cống hiến. Tuy nhiên, hành trình dấn thân của họ không phải lúc nào cũng thuận buồm xuôi gió. Bên cạnh các rào cản nội tại (như thiếu kinh nghiệm, kỹ năng) đã đề cập, Gen Z còn chịu những áp lực vô hình từ xã hội và định kiến thế hệ.

Để ngọn lửa nhiệt huyết của tuổi trẻ cháy mãi, rất cần sự chung tay “tiếp lửa” của gia đình, nhà trường, cộng đồng và bản thân giới trẻ. Trước hết, một rào cản lớn đến từ định kiến và khoảng cách thế hệ. Không ít người thuộc thế hệ trước nhìn Gen Z với ánh mắt hoài nghi, thậm chí chê trách họ “ảo tưởng, thiếu kiên nhẫn, sống ảo”.

Trên mạng xã hội từng xuất hiện những ý kiến chỉ trích Gen Z là lười biếng, sống ích kỷ, thiếu trách nhiệm. Thực tế, khoảng cách tư tưởng giữa cha mẹ và con cái thời nay khá sâu sắc: Cha mẹ thường lo lắng khi thấy con “nhảy việc”, chọn ngành nghề mới lạ hay dành quá nhiều thời gian cho mạng xã hội. Sự thiếu thấu hiểu dễ dẫn đến mâu thuẫn, khiến người trẻ cảm thấy bị áp đặt hoặc không được ủng hộ khi muốn làm điều có ích.

Do đó, cần tạo cầu nối đối thoại giữa các thế hệ, để người đi trước hiểu khát vọng và tư duy của Gen Z, thay vì vội vàng gắn nhãn tiêu cực. Gia đình nên lắng nghe tâm tư, tôn trọng lựa chọn của con em, trở thành điểm tựa tinh thần vững chắc. Ở tầm xã hội, cần tăng cường những diễn đàn, workshop nơi người trẻ và người lớn cùng trao đổi, xóa bỏ định kiến sai lệch. Khi người lớn tin tưởng trao cơ hội, Gen Z sẽ càng có động lực khẳng định và trưởng thành.

Bên cạnh đó, Gen Z hiện nay chịu áp lực cạnh tranh và kỳ vọng rất lớn. Ngay từ ghế nhà trường, nhiều bạn đã phải “chạy đua” thành tích học tập theo kỳ vọng của gia đình, cộng thêm sự cạnh tranh khốc liệt khi xin việc thời 4.0. Vừa ra trường, họ lại đối mặt áp lực tài chính, phải khẳng định chỗ đứng sự nghiệp trong bối cảnh kinh tế biến động, công nghệ thay đổi chóng mặt.

Chưa kể, những khủng hoảng toàn cầu (đại dịch, bất ổn kinh tế, biến đổi khí hậu…) liên tục xảy ra trong thời Gen Z lớn lên, gây tâm lý hoang mang, mất phương hướng.

Theo khảo sát, 62% Gen Z Việt Nam cảm thấy stress liên tục vì công việc, 47% lo sợ bị tụt lại so với bạn bè đồng trang lứa. Rõ ràng, sức khỏe tinh thần của giới trẻ đang bị thử thách nghiêm trọng. Chúng ta thường thấy những dòng tâm sự của Gen Z về trầm cảm, kiệt sức (burn-out), áp lực “deadline”... trên mạng - đó không phải chuyện nhỏ, mà là vấn đề xã hội cần quan tâm.

Để Gen Z yên tâm cống hiến, nhất thiết phải giảm tải áp lực cho họ. Nhà trường nên chú trọng giáo dục kỹ năng quản lý stress, tổ chức hoạt động ngoại khóa để học sinh xả căng thẳng. Gia đình cần tạo không khí ấm áp, động viên thay vì chỉ đặt kỳ vọng điểm số, lương bổng. Các dịch vụ tham vấn tâm lý nên được phổ biến ở trường học, nơi làm việc để người trẻ dễ dàng tiếp cận khi cần hỗ trợ.

Chính những hành động nhỏ như lắng nghe, khích lệ, tư vấn… sẽ giúp Gen Z giữ vững tinh thần, không gục ngã trước áp lực vô hình. Mặt khác, sự thiếu kinh nghiệm và kỹ năng cũng có thể cản bước Gen Z thực hiện hoài bão. Nhiều bạn trẻ tâm huyết với dự án cộng đồng nhưng thiếu vốn, thiếu kiến thức chuyên môn để triển khai, dẫn đến thất bại rồi nản lòng. Vì vậy, rất cần những chương trình đào tạo, cố vấn (mentoring) cho các sáng kiến trẻ.

Các tổ chức Đoàn - Hội, các vườn ươm khởi nghiệp, quỹ sáng tạo nên vào cuộc để hỗ trợ kỹ thuật, tài chính và định hướng cho dự án của Gen Z. Thực tế, Chính phủ đã phê duyệt Chiến lược phát triển thanh niên Việt Nam giai đoạn 2021-2030, trong đó đặt mục tiêu nâng cao tỷ lệ thanh niên được ứng dụng ý tưởng sáng tạo phục vụ đời sống, thúc đẩy tinh thần xung kích, tình nguyện và kỹ năng công nghệ cho thanh niên.

Để hiện thực hóa, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp: từ đổi mới phương pháp giáo dục trong nhà trường (học qua dự án, gắn kiến thức với thực tiễn) đến tạo môi trường cho thanh niên va chạm, trải nghiệm. Chẳng hạn, có thể đưa hoạt động công ích vào chương trình học, yêu cầu học sinh sinh viên tham gia một số giờ tình nguyện cộng đồng, qua đó vừa giúp xã hội, vừa rèn kỹ năng cho chính các bạn.

Các cuộc thi ý tưởng khởi nghiệp xã hội, trại hè lãnh đạo trẻ, diễn đàn thanh niên… cũng nên được tổ chức thường xuyên, tạo sân chơi để Gen Z rèn luyện bản lĩnh và học hỏi lẫn nhau. Song song, sự ghi nhận và tôn vinh kịp thời những đóng góp của giới trẻ sẽ tiếp thêm động lực to lớn. Các giải thưởng như “Thanh niên sống đẹp”, “Gương mặt trẻ Việt Nam tiêu biểu”, “Giải thưởng tình nguyện quốc gia”… cần được duy trì và mở rộng, tìm kiếm những nhân tố Gen Z xuất sắc để biểu dương.

Mỗi tấm gương Gen Z được vinh danh không chỉ là niềm tự hào cá nhân, mà quan trọng hơn sẽ trở thành nguồn cảm hứng cho hàng triệu bạn trẻ khác. Câu chuyện về Lê Anh Tuấn, Chấn Sang, Huỳnh Đức… được lan tỏa sẽ khiến nhiều người tin rằng “sống có trách nhiệm xã hội chính là một bệ phóng cho thế hệ Z” - giúp các bạn thêm vững vàng, kiên trì theo đuổi con đường cống hiến. Báo chí, truyền thông hãy làm cầu nối kết nối những người trẻ giàu lý tưởng, nhân rộng giá trị tốt đẹp mà họ tạo ra.

Cuối cùng, chính Gen Z cũng phải chủ động “tiếp lửa” cho mình. Không ai hiểu người trẻ bằng chính họ - do đó, các bạn cần đoàn kết, hỗ trợ nhau vượt qua khó khăn. Hãy hình thành những cộng đồng tích cực của giới trẻ trên mạng lẫn ngoài đời, nơi mọi người chia sẻ kinh nghiệm học tập, làm việc, cùng nhau giải tỏa stress và cổ vũ nhau tiến bước.

Thực tế có nhiều fanpage, group do Gen Z lập ra đã lan tỏa thông điệp sống đẹp, động viên bạn trẻ “dám ước mơ, dám theo đuổi đam mê, đừng để vấp ngã làm chùn bước”. Những sáng kiến như vậy rất đáng hoan nghênh, vì trao quyền cho giới trẻ tự nâng đỡ nhau.

Bên cạnh đó, mỗi cá nhân Gen Z hãy luôn giữ tinh thần học hỏi suốt đời, khiêm tốn cầu thị trước những lời góp ý. Như chuyên gia khuyên: Muốn thúc đẩy xã hội tiến bộ, Gen Z cần biết dung hòa giữa giá trị cống hiến và giá trị cho bản thân – tức vừa đóng góp cho cộng đồng, vừa chăm lo trau dồi để hoàn thiện mình. Nếu làm được vậy, người trẻ sẽ thuyết phục được cả những người khó tính nhất tin vào mình, và đóng góp của họ sẽ càng thêm ý nghĩa.

Thế hệ Gen Z Việt Nam đang và sẽ là lực lượng rường cột đưa đất nước vươn lên trong kỷ nguyên mới. Họ có tri thức, có ước mơ, có nhiệt huyết và tinh thần nhân văn. Như những ngọn đuốc tiếp nối, họ viết tiếp truyền thống “đâu cần thanh niên có, đâu khó có thanh niên” bằng những cách thức sáng tạo của thời đại 4.0. Trên hành trình phụng sự xã hội ấy, Gen Z rất cần sự thấu hiểu, dìu dắt từ gia đình và xã hội để không đơn độc giữa muôn vàn thử thách.

Hãy tin tưởng và trao cho người trẻ cơ hội tỏa sáng. Hãy nhìn nhận đúng và công bằng về họ, dù rằng phong cách, tư duy có khác xưa, nhưng tấm lòng và khát vọng cống hiến của tuổi trẻ thì chưa bao giờ phai nhạt.

Được tiếp thêm niềm tin và nguồn lực, tin chắc rằng Gen Z Việt Nam sẽ làm nên những kỳ tích mới, đưa đất nước phát triển phồn vinh và nhân ái trong tương lai gần. Ngọn lửa cống hiến đã nhen lên từ thế hệ Z, trách nhiệm của tất cả chúng ta là giữ cho ngọn lửa ấy cháy sáng và lan tỏa, vì một Việt Nam tươi đẹp do chính những công dân trẻ dựng xây./.

* Bài viết có sử dụng một số tư liệu và hình ảnh của các đồng nghiệp