Để AI “làm hộ” dự án nghiên cứu, học sinh có thể bị cấm thi 2 năm

VHO - Bộ GD&ĐT đang lấy ý kiến dự thảo Thông tư ban hành Quy chế Cuộc thi nghiên cứu khoa học, kỹ thuật cấp quốc gia dành cho học sinh THCS, THPT. Dự thảo không chọn cách “đóng cửa” với AI, mà đặt ra một ranh giới rõ hơn: học sinh được dùng công cụ để hỗ trợ nghiên cứu, nhưng sản phẩm cuối cùng phải là kết quả của quá trình nghiên cứu thực chất do các em thực hiện.

AI được hỗ trợ nhưng không làm thay phần việc của học sinh

Theo dự thảo, học sinh có thể dùng AI để tra cứu, mô phỏng nhưng phải kê khai trung thực mục đích và phạm vi sử dụng. Ngược lại, việc dùng AI để giả mạo quá trình nghiên cứu, tạo dữ liệu sai lệch hoặc thay thế hoạt động phân tích, sáng tạo của chính học sinh là hành vi không được phép.

Quy định này thực chất nhằm bảo vệ giá trị cốt lõi của một cuộc thi nghiên cứu khoa học: người dự thi phải chứng minh được mình đã suy nghĩ, thử nghiệm, phân tích và tạo ra kết quả như thế nào. Một dự án được trình bày đẹp, lập luận trôi chảy nhưng phần lớn được AI “làm hộ” sẽ không còn phản ánh năng lực nghiên cứu của học sinh.

Đó cũng là lý do dự thảo yêu cầu các em lập nhật ký nghiên cứu liên tục, bằng bản viết hoặc điện tử. Nhật ký phải thể hiện thời gian, công việc, phương pháp và vai trò của từng thành viên, đồng thời được giáo viên hướng dẫn xác nhận định kỳ. Đây sẽ là căn cứ để đối chiếu giữa quá trình thực hiện và sản phẩm cuối cùng.

Nói cách khác, cuộc thi không chỉ nhìn vào “đứa con tinh thần” cuối cùng mà còn quan tâm nó được tạo ra như thế nào. Đây là điểm đặc biệt quan trọng khi AI ngày càng có khả năng tạo ra một sản phẩm hoàn chỉnh chỉ trong thời gian rất ngắn.

Dự thảo cũng chuẩn hóa danh mục dự thi còn 16 lĩnh vực và xây dựng 20 tiêu chí đánh giá, chia thành 5 nhóm tương ứng với cấu trúc đánh giá của Hội thi khoa học và kỹ thuật quốc tế Regeneron ISEF. Việc điều chỉnh này nhằm thống nhất với danh mục nhóm ngành đào tạo tại Nghị định số 179/2026/NĐ-CP, đồng thời tạo sự liên thông với chính sách học bổng và tuyển sinh đại học.

Không chỉ học sinh, giáo viên và nhà trường cũng phải chịu trách nhiệm

Một điểm đáng chú ý khác là trách nhiệm không dừng ở học sinh. Dự thảo yêu cầu giáo viên hướng dẫn không được làm thay các nội dung cốt lõi của dự án và có thể phải chịu trách nhiệm liên đới nếu để xảy ra vi phạm liêm chính khoa học. Cơ sở giáo dục cũng phải tăng cường giám sát; nếu để xảy ra sai phạm có thể bị phê bình và xem xét trách nhiệm người đứng đầu.

Điều này cho thấy cách quản lý được đặt theo hướng kiểm soát cả quá trình, thay vì chỉ chờ đến khi chấm thi mới phát hiện vấn đề. Với những dự án sử dụng AI, nhật ký nghiên cứu, hồ sơ và quá trình hướng dẫn sẽ trở thành những “dấu vết” quan trọng để xác định đâu là phần việc thực sự của học sinh.

Dự thảo đồng thời phân chia dự án nghiên cứu thành 3 mức độ an toàn gồm mức cấm tuyệt đối, mức phê duyệt rủi ro và mức an toàn. Đây là cơ sở để cơ sở giáo dục xem xét, phê duyệt kế hoạch nghiên cứu trước khi học sinh triển khai.

Đáng chú ý nhất vẫn là chế tài. Học sinh làm giả hồ sơ, nhật ký nghiên cứu hoặc dữ liệu gốc sẽ bị hủy kết quả thi và có thể bị cấm tham gia cuộc thi từ 1 - 2 năm. Người hướng dẫn vi phạm có thể bị cấm hướng dẫn từ 1 - 2 chu kỳ cuộc thi tiếp theo, đồng thời bị xử lý theo các quy định pháp luật liên quan.

Nếu một dự án đã được trao giải nhưng sau đó phát hiện vi phạm liêm chính khoa học, giải thưởng cũng có thể bị thu hồi và thông tin vi phạm được công khai. Dự thảo còn quy định cơ chế tiếp nhận, xác minh và xử lý vi phạm theo từng mức độ; danh sách dự án, báo cáo tóm tắt và poster dự thi phải được công khai, với địa chỉ tiếp nhận kiến nghị về tính nguyên gốc và thời hạn xác minh trong vòng 7 ngày làm việc.

Nếu được ban hành, Thông tư mới sẽ thay thế Thông tư số 06/2024/TT-BGDĐT và Thông tư số 24/2025/TT-BGDĐT hiện hành.

Hiểu một cách đơn giản, dự thảo không cấm học sinh sử dụng AI mà chỉ yêu cầu các em sử dụng đúng cách. AI có thể hỗ trợ tìm kiếm thông tin, mô phỏng hoặc xử lý một số công việc, nhưng học sinh vẫn phải tự đưa ra ý tưởng, thực hiện nghiên cứu, phân tích kết quả và chịu trách nhiệm về sản phẩm của mình.