Cảnh báo phải nhanh hơn dòng nước

VHO - Áp thấp nhiệt đới còn trên biển, nhưng nước đã tràn vào nhà dân, nhiều tuyến đường bị chia cắt và gần 700 người tại khu vực biên giới Quảng Trị phải sơ tán. Khi thiên tai chuyển trạng thái chỉ trong vài giờ, khoảng thời gian từ một bản tin cảnh báo đến hành động tại cơ sở có thể quyết định sự an toàn của cả cộng đồng.

Đêm chạy lũ bên sông Sê Pôn

Rạng sáng 13.9, nước sông Sê Pôn dâng nhanh, tràn vào các khu dân cư thấp ven sông thuộc xã Lao Bảo, tỉnh Quảng Trị. Giấc ngủ của nhiều gia đình bị cắt ngang bởi tiếng gọi nhau thu dọn tài sản, đưa người già và trẻ nhỏ tới nơi an toàn.

Đến sáng cùng ngày, 59 hộ dân đã bị ngập, gần 700 người được lực lượng chức năng hỗ trợ di chuyển. Khu vực chịu ảnh hưởng nặng nhất là thôn Triệu Phước, nơi khoảng 50 nhà bị nước tràn vào và hàng trăm người phải sơ tán. Một số khu dân cư khác như Tân Phước, Vĩnh Đông, Tân Long cũng xuất hiện ngập cục bộ.

Nước trong nhiều nhà dâng từ 50–70cm. Trên đường Lê Thế Tiết, đoạn gần cổng thôn Duy Tân có thời điểm ngập khoảng 1,5m, người và phương tiện không thể qua lại. Quốc lộ 15D cùng một số tuyến tỉnh lộ xuất hiện điểm ngập, sạt lở hoặc bị chia cắt.

Trước đó, mưa lớn đã phủ rộng nhiều khu vực của Quảng Trị. Lượng mưa phổ biến trong 24 giờ đạt 50–150mm; một số điểm như Hướng Sơn, Ba Lòng vượt 200mm. Tại vùng miền núi, 13 ngầm tràn bị ngập cục bộ, một chân cầu tràn bị nước cuốn hư hỏng và một số khu vực xuất hiện nguy cơ sạt lở.

Điều đáng lo là đây mới chỉ là tác động ban đầu. Đất đã ngậm nước, sông suối đang dâng và những đợt mưa lớn hơn vẫn còn ở phía trước.

Áp thấp chưa vào bờ, rủi ro đã vào từng ngôi nhà

Lúc 4 giờ sáng 13.9, tâm áp thấp nhiệt đới nằm trên vùng biển Quảng Trị – Đà Nẵng, cách Đà Nẵng khoảng 120 km về phía đông bắc, cách Huế khoảng 140 km về phía đông bắc. Sức gió mạnh nhất gần tâm đạt cấp 6, giật cấp 8; hệ thống di chuyển theo hướng tây bắc với tốc độ khoảng 10 km/giờ.

Dự báo khẩn cấp cho thấy từ Hà Tĩnh đến Huế có thể mưa phổ biến 100-200mm, cục bộ trên 350mm. Ngày và đêm 14.9, vùng mưa lớn dịch chuyển từ Thanh Hóa đến Quảng Trị, đợt mưa có khả năng kéo dài đến sáng 16.9.

Cùng với ngập lụt tại vùng trũng, cơ quan khí tượng cảnh báo nguy cơ lũ quét, sạt lở và sụt lún đất tại Hà Tĩnh, Quảng Trị, Huế, Đà Nẵng và Quảng Ngãi. Vùng biển từ nam Nghệ An đến Đà Nẵng có gió mạnh cấp 6, giật cấp 8, sóng cao 2–4m, đe dọa tàu thuyền, lồng bè, khu neo đậu và các công trình ven biển.

Tại Huế, đất đá đã sạt xuống Quốc lộ 49 và đường Hồ Chí Minh. Khoảng 2.000m³ đất đá phải được dọn khỏi mặt đường, một số vị trí chỉ có thể tổ chức lưu thông từng phần. Ở Quảng Trị, lực lượng chức năng phải bố trí người trực, rào chắn tại các ngầm tràn, ngăn phương tiện cố vượt qua dòng nước xiết.

Những gì xảy ra cho thấy ranh giới giữa “dự báo nguy cơ” và “tình huống khẩn cấp” đang ngày càng ngắn. Một khu vực buổi tối còn đi lại được có thể bị cô lập lúc nửa đêm. Một sườn núi tưởng ổn định có thể đổ xuống sau vài giờ mưa lớn.

Đừng để cảnh báo dừng trên màn hình

Trong phòng, chống thiên tai, bản tin càng chính xác càng có giá trị. Nhưng chính xác thôi chưa đủ. Cảnh báo phải đến được đúng người, đúng địa bàn và đủ sớm để người dân kịp hành động.

Một thông báo được đăng trên website hoặc phát qua phương tiện truyền thông chưa đồng nghĩa mọi gia đình ở vùng sâu, vùng biên đã nhận được. Người cao tuổi sống một mình có được hỗ trợ không? Trẻ em, người bệnh và tài sản thiết yếu được đưa đi bằng phương tiện nào? Điểm tránh trú có đủ chỗ ngủ, nước sạch, thuốc men và điện liên lạc?

Các điểm ngập, cầu tràn và khu vực có nguy cơ sạt lở phải được cập nhật theo thời gian thực, đồng thời truyền tới người dân bằng tin nhắn, loa cơ sở, nhóm cộng đồng và lực lượng trực tiếp đến từng nhà. Không thể để người tham gia giao thông chỉ biết đường đã ngập khi bánh xe chạm dòng nước, cũng không thể đặt cược sinh mạng vào quyết định cố vượt qua một ngầm tràn.

Việc gần 700 người được sơ tán trong đêm cho thấy sự chủ động của lực lượng tại chỗ. Nhưng sau mỗi đợt mưa, điều cần làm không chỉ là thống kê số nhà bị ngập. Những vị trí liên tục chia cắt phải được nhận diện; đường thoát lũ, hệ thống cảnh báo và phương án sơ tán phải được kiểm tra lại bằng chính dữ liệu vừa xảy ra.

Thiên tai có thể đến bất ngờ, nhưng những điểm yếu của hạ tầng và quy trình ứng phó thường đã xuất hiện từ nhiều mùa mưa trước. Nếu nước vẫn dâng tại những vị trí cũ, đường vẫn đứt ở những ngầm tràn quen thuộc, câu hỏi cần đặt ra là: Chúng ta đã thực sự học được gì sau mỗi lần chạy lũ?