Bầu trời Nam Bộ mờ đục cả ngày: Chúng ta đang hít thở những gì?

VHO - Giữa trưa, mặt trời đã lên nhưng nhiều khu vực ở Nam Bộ vẫn chìm sau một lớp không khí trắng đục. Khi chưa thể xác định đó là sương, bụi mịn hay khói mù xuyên biên giới, điều người dân cần không chỉ là một lời giải thích, mà còn là dữ liệu đủ nhanh để tự bảo vệ sức khỏe.

Từ chiều 14.9 đến ngày 15.9, người dân tại Cà Mau, Cần Thơ, An Giang và một số đảo thuộc vùng biển Tây Nam ghi nhận bầu trời mờ đục kéo dài. Có nơi đến giữa trưa, dù trời nắng, khung cảnh vẫn âm u như sáng sớm.

Hiện tượng xuất hiện ở cả đất liền và vùng biển, làm tầm nhìn giảm nhẹ. Tại Cà Mau, lớp mờ rõ nhất vào buổi sáng nhưng không tan hoàn toàn khi nhiệt độ tăng như hiện tượng sương thông thường.

Cơ quan khí tượng tại Cà Mau cho biết điều kiện quan trắc trong ngày không thuận lợi để hình thành sương mù theo quy luật thông thường. Một khả năng đang được xem xét là ảnh hưởng của khói mù xuyên biên giới trong bối cảnh Indonesia có nhiều điểm cháy rừng tại Sumatra và Kalimantan.

Tuy nhiên, khả năng không đồng nghĩa với kết luận. Để xác định nguyên nhân, cần thêm dữ liệu về bụi mịn, chất lượng không khí, hướng gió, tầm nhìn và các yếu tố môi trường liên quan.

Cùng thời điểm, bầu trời TP.HCM cũng bị bao phủ bởi lớp không khí trắng đục kéo dài trong ngày. Trưa 15.9, một trạm quan trắc thuộc hệ thống môi trường quốc gia tại đường Lý Chính Thắng ghi nhận AQI ở mức 151, thuộc ngưỡng xấu. Một số điểm đo trực tuyến khác hiển thị chỉ số tiến gần 200.

Cần lưu ý đây là dữ liệu tại những điểm quan trắc cụ thể, không thể tự động đại diện cho toàn bộ không khí của một đô thị rộng lớn. Dù vậy, mức cảnh báo xấu cho thấy hiện tượng bằng mắt thường không chỉ là thay đổi cảnh quan.

Không thể kết luận chất lượng không khí chỉ bằng mắt

Một bầu trời xanh không đồng nghĩa chắc chắn không khí sạch. Ngược lại, không phải mọi lớp mờ đều là ô nhiễm độc hại. Mắt thường có thể nhìn thấy hiện tượng, nhưng không thể phân biệt chính xác hơi nước, bụi mịn, khói hay hỗn hợp của nhiều tác nhân.

Vì thế, hai phản ứng cực đoan đều cần tránh. Thứ nhất là xem lớp mờ như một hiện tượng thời tiết vô hại và tiếp tục sinh hoạt ngoài trời bình thường. Thứ hai là vội khẳng định Nam Bộ đang bị khói cháy rừng từ nước ngoài bao phủ khi chưa đủ bằng chứng khoa học.

Điều cần thiết lúc này là dữ liệu được công bố nhanh, liên tục và nhất quán. Nếu một trạm ghi nhận AQI ở mức xấu, người dân cần biết chất ô nhiễm chính là gì, khu vực ảnh hưởng rộng đến đâu, xu hướng đang tăng hay giảm và nhóm nào phải hạn chế tiếp xúc.

Một con số AQI nếu đứng riêng lẻ rất khó chuyển thành hành động. Người dân cần hướng dẫn rõ: Có nên tập thể dục ngoài trời? Trường học có nên điều chỉnh giờ thể dục? Người mắc hen, bệnh phổi hoặc tim mạch cần làm gì? Loại khẩu trang nào phù hợp? Khi nào có thể mở cửa thông gió?

Cảnh báo môi trường chỉ có ý nghĩa khi trả lời được những câu hỏi gần gũi ấy.

Đừng để người dân tự ghép dữ liệu từ nhiều ứng dụng

Hiện nay, khi bầu trời đổi màu, phản xạ phổ biến của nhiều người là mở điện thoại, tìm chỉ số từ một ứng dụng quốc tế hoặc chia sẻ ảnh trên mạng xã hội. Các nền tảng này mang lại thông tin tham khảo nhanh, nhưng vị trí đặt cảm biến, chất lượng thiết bị và cách tổng hợp dữ liệu có thể khác nhau.

Nếu mỗi ứng dụng đưa ra một chỉ số, còn cơ quan chức năng chậm công bố dữ liệu, người dân rất dễ rơi vào hai trạng thái: hoang mang quá mức hoặc mất niềm tin vào mọi cảnh báo.

Nam Bộ cần một hệ thống quan trắc có khả năng bao phủ đủ rộng và hiển thị dữ liệu theo thời gian gần thực. Mỗi địa phương không chỉ cần công bố AQI chung mà còn phải chỉ rõ các điểm đo, thời gian cập nhật, chất ô nhiễm chủ đạo và sai số có thể có.

Thông tin cũng phải đến được những người không thường xuyên sử dụng ứng dụng. Nhà trường, cơ sở y tế, đài phát thanh cơ sở, bảng điện tử giao thông và các nền tảng nhắn tin đều có thể trở thành kênh cảnh báo.

Chúng ta đã quen với bản tin mưa lớn, bão và triều cường. Chất lượng không khí cũng cần được coi là một dạng thông tin thiết yếu hằng ngày, bởi tác động của ô nhiễm có thể không gây ra một tai nạn tức thì nhưng tích lũy âm thầm trong cơ thể.

Chờ kết luận, nhưng không chờ để bảo vệ sức khỏe

Trong thời gian nguyên nhân lớp mờ chưa được xác định, việc thận trọng là cần thiết. Trẻ nhỏ, người cao tuổi, phụ nữ mang thai và người có bệnh hô hấp, tim mạch nên hạn chế vận động ngoài trời kéo dài nếu khu vực có chỉ số chất lượng không khí xấu. Người tham gia giao thông cần giảm tốc độ khi tầm nhìn hạn chế, nhất là vào sáng sớm và trên đường thủy.

Cơ quan quản lý cần sớm trả lời ba vấn đề: Hiện tượng này do yếu tố khí tượng, ô nhiễm tại chỗ hay nguồn phát thải từ xa? Nồng độ bụi mịn thực tế tại từng khu vực là bao nhiêu? Hiện tượng có khả năng kéo dài trong bao lâu?

Nếu có yếu tố khói mù xuyên biên giới, câu chuyện không còn nằm trong ranh giới một địa phương. Khi đó cần cơ chế phối hợp quan trắc, chia sẻ dữ liệu và cảnh báo ở quy mô vùng, thậm chí thông qua các khuôn khổ hợp tác ASEAN.

Nếu nguyên nhân chủ yếu đến từ phát thải trong nước kết hợp với điều kiện thời tiết bất lợi, các nguồn giao thông, công nghiệp, xây dựng và đốt ngoài trời phải được nhận diện cụ thể. Không thể để “thời tiết” trở thành câu trả lời chung cho mọi đợt không khí xấu.

Bầu trời mờ đục rồi có thể trong trở lại sau một trận mưa hoặc khi hướng gió thay đổi. Nhưng điều người dân cần không chỉ là nhìn thấy tòa nhà phía xa rõ hơn. Họ cần biết trong những ngày bầu trời đổi màu, thứ đi vào lá phổi mình là gì.