Phải có cơ chế pháp lý đủ mạnh để bảo vệ những người dám đổi mới

VHO - Chiều 4.8, tại Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, thảo luận tại tổ về Dự án Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, các đại biểu Quốc hội TP Hà Nội thống nhất cần có cơ chế bảo vệ người dám nghĩ, dám làm trong khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Không có bất kỳ nghiên cứu khoa học hay công nghệ mới nào có thể bảo đảm tuyệt đối thành công

Phát biểu tại phiên thảo luận, đại biểu Huỳnh Quyết Thắng cho rằng, hoạt động khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo có đặc thù rất khác so với hoạt động quản lý hành chính thông thường. Không có bất kỳ nghiên cứu khoa học hay công nghệ mới nào có thể bảo đảm tuyệt đối thành công.

Việc nghiên cứu công nghệ mới, triển khai trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi số, thử nghiệm mô hình quản trị mới hay đầu tư vào công nghệ chiến lược đều có thể phát sinh rủi ro, mặc dù người thực hiện đã làm đúng quy trình, đúng trách nhiệm và trên cơ sở chuyên môn.

Như vậy, nếu chỉ bảo vệ khi dự án thành công và mang lại hiệu quả thì thực chất là đang bảo vệ kết quả của dự án, chứ chưa phải bảo vệ người dám đổi mới sáng tạo.

Theo đại biểu Thắng, nếu khuyến khích đổi mới sáng tạo, khuyến khích doanh nghiệp, nhà khoa học mạnh dạn nghiên cứu, ứng dụng công nghệ mới thì điều quan trọng là phải có cơ chế pháp lý đủ mạnh để bảo vệ những người dám đổi mới.

Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số có cơ chế bảo vệ con người, đặc biệt là những nhà khoa học, những người dám nghĩ, dám làm, dám đổi mới vì lợi ích chung.

Trước hết, đại biểu cho rằng cần làm rõ nguyên tắc chấp nhận rủi ro có kiểm soát và nguyên tắc "chấp nhận rủi ro có kiểm soát" phải trở thành một trong những tư tưởng xuyên suốt của Nghị quyết.

Đại biểu đề nghị bổ sung vào Điều 6 một khoản mới theo hướng: việc xem xét trách nhiệm đối với hoạt động ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số phải căn cứ vào thông tin, điều kiện thực tế, cơ sở khoa học và khả năng nhận diện rủi ro tại thời điểm người có thẩm quyền đưa ra quyết định, thay vì chỉ đánh giá dựa trên kết quả xảy ra sau này.

Thực tế, nhiều dự án phải sau 5 năm, 10 năm mới có thể đánh giá đầy đủ hiệu quả. Nếu dùng kết quả của hiện tại để đánh giá một quyết định được đưa ra trong quá khứ thì đối với hoạt động khoa học, công nghệ là chưa thật sự phù hợp.

Tạo ra "vùng an toàn pháp lý"

Tán thành quan điểm này, đại biểu Nguyễn Lân Hiếu cũng đề xuất xây dựng cơ chế thử nghiệm kiểm soát (sandbox) nhằm thúc đẩy đổi mới sáng tạo và ứng dụng trí tuệ nhân tạo tại Việt Nam, có khung pháp lý cho phép các tổ chức thử nghiệm các sản phẩm, mô hình mới trong một khoảng thời gian nhất định mà không bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu tuân thủ đúng đề án.

Nhấn mạnh tầm quan trọng của việc ưu tiên các lĩnh vực công nghệ cao như bán dẫn hay công nghệ sinh học theo gương các nước phát triển, các đại biểu cho rằng để khuyến khích doanh nghiệp tham gia cần có các chính sách ưu đãi thuế mạnh mẽ hơn, đặc biệt là tăng tỷ lệ trích lập quỹ phát triển khoa học.

Bên cạnh đó, việc hỗ trợ tài chính và miễn giảm thuế thu nhập cho các cá nhân tham gia vào các dự án đổi mới sáng tạo quốc gia là vô cùng cần thiết. Tổng thể các giải pháp và chính sách hỗ trợ này được kỳ vọng sẽ tạo ra bước đột phá trong việc thu hút đầu tư và thúc đẩy sự phát triển kinh tế dựa trên nền tảng tri thức.

Các đại biểu Quốc hội cũng cho rằng nên mở rộng khái niệm hiệu quả kinh tế - xã hội. Điều 14 của dự thảo hiện nay xác định hiệu quả kinh tế - xã hội chủ yếu thông qua các tiêu chí như thúc đẩy tăng trưởng, thu hút đầu tư, tạo việc làm, phát triển hạ tầng và nâng cao đời sống nhân dân.

Tuy nhiên, đối với những nghiên cứu mang tính đột phá, nhiều trường hợp chưa tạo ra doanh thu hoặc việc làm ngay, nhưng lại giúp đất nước làm chủ công nghệ, tạo nền tảng cho sự phát triển lâu dài. Có những nhiệm vụ phải đầu tư rất lớn, chi phí rất cao, trong khi hiệu quả chưa thể nhìn thấy ngay trong ngắn hạn.

Vì vậy, theo các đại biểu, nên sửa Điều 14 theo hướng mở rộng khái niệm hiệu quả kinh tế - xã hội, bao gồm cả những kết quả tạo ra năng lực công nghệ, khả năng tự chủ, khả năng cạnh tranh quốc gia, tạo nền tảng cho tăng trưởng và phát triển trong tương lai, chứ không chỉ đánh giá bằng các chỉ tiêu kinh tế trước mắt.

Nhấn mạnh việc thiết lập cơ chế bảo vệ người đổi mới sáng tạo là nội dung quan trọng nhất của Nghị quyết, các đại biểu cho rằng Nghị quyết cần tạo dựng niềm tin cho các nhà khoa học, những người trực tiếp nghiên cứu, đổi mới sáng tạo.

Đồng thời, cần thiết kế theo hướng xác lập một cơ chế bảo vệ người thực hiện hoạt động khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong trường hợp đã thực hiện đúng quy trình, đúng trách nhiệm nhưng vẫn phát sinh thiệt hại do rủi ro khách quan.

Theo đó, Nghị quyết cần quy định rõ người thực hiện không bị xem xét trách nhiệm nếu đáp ứng đầy đủ các điều kiện sau: không tham nhũng, không vụ lợi, không vì lợi ích cá nhân hoặc lợi ích nhóm; hoạt động vì lợi ích chung; quyết định được đưa ra trên cơ sở thông tin chính thức, cơ sở khoa học, ý kiến chuyên môn và điều kiện thực tế tại thời điểm quyết định; quá trình ra quyết định được thực hiện công khai, minh bạch, có đầy đủ hồ sơ, tài liệu theo đúng quy định; không cố ý che giấu rủi ro; khi xảy ra thiệt hại đã chủ động áp dụng các biện pháp cần thiết nhằm hạn chế hậu quả. 

Với những quy định chặt chẽ như vậy, Nghị quyết sẽ tạo ra một "vùng an toàn pháp lý" cho các nhà khoa học, những người thực hiện chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo.

Đây sẽ là cơ sở quan trọng để khuyến khích tinh thần dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm, tạo điều kiện tốt hơn cho việc hình thành và phát triển các ý tưởng mới, góp phần thúc đẩy khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo phát triển mạnh mẽ trong thời gian tới.