Lịch sử sáng lên từ sân trường

VHO - Khi học sinh tự kể chuyện lịch sử bằng ngôn ngữ sân khấu, ký ức dân tộc có thêm một đời sống mới. Từ chương trình “Sen trong đá” tại một trường học Hà Nội, có thể nhìn thấy một hướng bồi đắp tình yêu văn hoá: tạo điều kiện để người trẻ tìm hiểu, cảm nhận và góp tiếng nói sáng tạo của mình.

Những người kể chuyện tuổi học trò

Trong bức ảnh, các em học sinh đứng, ngồi thành nhiều lớp trên sân khấu, tay cầm những chiếc đèn, quanh mình là dải vải đỏ được bạn diễn nâng lên. Trang phục, động tác và cách sắp xếp đội hình cùng góp vào một câu chuyện. Đáng chú ý nhất là vị trí của các em: người trẻ đang trực tiếp biểu đạt điều mình được học.

Hoạt động ấy thuộc chương trình “Sen trong đá: Tâm sáng, lòng son”, do Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam phối hợp với các đơn vị tổ chức tại Trường THCS Ngô Sỹ Liên, Hà Nội, ngày 6.10.2026. Chương trình hướng tới kỷ niệm Ngày Giải phóng Thủ đô và Ngày thành lập Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam.

Triển lãm giới thiệu chân dung, câu chuyện của 25 nữ tù chính trị trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, phần sân khấu hoá do chính học sinh thể hiện. Sau lần tổ chức tại Bảo tàng Côn Đảo vào tháng 5.2026, triển lãm tiếp tục đến trường học và được trưng bày từ ngày 6 đến 8.10.

Một hành trình di chuyển của triển lãm, nhưng cũng gợi mở một cách làm văn hoá: chủ động tìm đến nơi công chúng đang sống, học tập và trưởng thành.

Với học sinh, cơ hội nhập vai, phối hợp cùng bạn bè và trình bày một câu chuyện có thể mở ra những câu hỏi khác với việc đọc lướt một bảng giới thiệu. Nhân vật đã sống trong hoàn cảnh nào? Vì sao họ lựa chọn như vậy? Chi tiết nào cần giữ chính xác, cảm xúc nào có thể chuyển tải bằng động tác, âm thanh, ánh sáng?

Chính quá trình tìm câu trả lời mới là phần đáng được chăm chút. Một tiết mục có thể khép lại sau vài phút; điều cần được nuôi dưỡng lâu hơn là khả năng tò mò, tìm hiểu và suy nghĩ độc lập trên nền tư liệu xác thực.

Ở đó, người trẻ được hưởng thụ một hoạt động văn hoá, đồng thời góp sức tạo nên hoạt động ấy. Các em đưa vào câu chuyện chung sự tập trung, cách biểu đạt và sức sáng tạo của lứa tuổi mình.

Ký ức cần người tiếp chuyện

Cũng trong những ngày đầu tháng 10, một cách tiếp cận khác diễn ra tại Bảo tàng Hà Nội. Sáng 8.10.2026, tọa đàm “Lớp học thời chiến – Ký ức vùng sơ tán” có sự tham gia của ba nhân chứng từng là giáo viên, học sinh trong thời kỳ sơ tán. Công chúng được nghe chuyện lớp học thời chiến, trải nghiệm không gian hầm chữ A và tự tay đan mũ rơm.

Một bên là học sinh kể lại lịch sử qua sân khấu. Một bên là những người từng trải trao lại ký ức bằng lời kể và hoạt động trải nghiệm. Hai cách làm gặp nhau ở mong muốn đưa quá khứ đến gần con người hôm nay.

Không thể từ một chương trình mà kết luận tình yêu lịch sử đã được bồi đắp bền vững. Nhưng những cuộc gặp như vậy mở thêm cơ hội để sự quan tâm bắt đầu. Một câu hỏi của học sinh, một chi tiết các em muốn tìm hiểu tiếp, một lời kể được gia đình ghi lại sau chuyến tham quan đều có thể trở thành bước nối.

Ký ức cần được lưu giữ bằng hiện vật, hồ sơ và nghiên cứu. Ký ức cũng cần người tiếp chuyện. Khi còn có người muốn hỏi, muốn hiểu, muốn kể lại một cách có trách nhiệm, quá khứ tiếp tục hiện diện trong đời sống.

Điều này đặt ra một công việc giàu ý nghĩa cho các bảo tàng: xây dựng những chương trình giúp công chúng tham gia bằng nhiều cách. Trẻ nhỏ cần cách dẫn giải phù hợp với lứa tuổi. Học sinh lớn hơn có thể tìm hiểu tư liệu, đặt câu hỏi cho nhân chứng, thực hiện sản phẩm kể chuyện. Gia đình có thể góp ký ức, hình ảnh, đồ vật cùng thông tin xuất xứ để cơ quan chuyên môn thẩm định.

Sự tham gia ấy cần được hướng dẫn bằng chuyên môn. Cảm xúc sẽ có chiều sâu hơn khi chi tiết đúng, sáng tạo sẽ có giá trị hơn khi người thực hiện hiểu giới hạn giữa tư liệu lịch sử và cách thể hiện nghệ thuật.

Mang điều đẹp đẽ vào ngày mới

Một hoạt động văn hoá dành cho người trẻ nên để lại điều gì sau lúc kết thúc?

Có thể là lòng biết ơn. Cũng có thể là một ý muốn rất cụ thể: đọc thêm một cuốn sách, hỏi ông bà về thời đi học, đến bảo tàng lần nữa, cùng bạn làm một sản phẩm giới thiệu lịch sử địa phương. Những hành động nhỏ ấy giúp cảm xúc tìm được nơi tiếp tục.

Bởi vậy, sự kết nối giữa bảo tàng và nhà trường cần được nuôi thành công việc thường xuyên. Sau một buổi biểu diễn, học sinh nên có cơ hội trao đổi về điều mình hiểu và điều còn băn khoăn.

Sau một triển lãm, giáo viên cần có tư liệu phù hợp để tiếp tục câu chuyện trong lớp. Sản phẩm do học sinh thực hiện có thể được góp ý, chỉnh sửa và chia sẻ, để các em thấy công sức của mình được trân trọng.

Hiệu quả của sự phối hợp ấy nên được nhìn từ trải nghiệm thực tế của người học: các em có muốn tham gia nữa không, có biết tìm nguồn đáng tin cậy hơn không, có mạnh dạn trình bày suy nghĩ của mình không? Những câu trả lời này giúp cơ quan văn hoá và nhà trường điều chỉnh cách làm, đưa nguồn lực đến gần nhu cầu của công chúng.

Văn hoá được bồi đắp bằng những mối liên hệ như thế. Người làm bảo tàng đem đến tri thức và phương pháp. Thầy cô đồng hành với quá trình học hỏi. Gia đình góp ký ức. Học sinh góp sự tò mò và sáng tạo. Mỗi người đều có phần việc của mình trong hành trình làm giàu đời sống tinh thần.

Nhìn lại bức ảnh sân khấu, những chiếc đèn trên tay học sinh là đạo cụ của một tiết mục. Nhưng khoảnh khắc các em cùng nâng niu, cùng biểu đạt câu chuyện của thế hệ trước gợi một niềm tin đáng quý: truyền thống vẫn có thể tìm thấy cách hiện diện gần gũi trong đời sống hôm nay.

Bắt đầu một ngày mới bằng câu chuyện ấy, điều đọng lại có thể rất giản dị. Chúng ta có một quá khứ để trân trọng, có những điều tốt đẹp để học hỏi và có phần việc đang chờ mình làm. Tình yêu đất nước được nuôi lớn khi mỗi người biết mang điều đã hiểu, đã xúc động vào cách học tập, lao động và đối xử với nhau mỗi ngày.