Làm rõ tác động của dự án đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng đến vùng dân tộc thiểu số

VHO - Ngày 6.8, tiếp tục chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội nghe Tờ trình, Báo cáo thẩm tra về việc điều chỉnh chủ trương đầu tư Dự án đầu tư xây dựng tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng và thảo luận tại Tổ về nội dung này.

Phù hợp chiến lược, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 

Trình bày Tờ trình của Chính phủ về việc điều chỉnh chủ trương đầu tư Dự án đầu tư xây dựng tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh cho biết, dự án được chia thành 9 dự án thành phần, tình hình chuẩn bị, triển khai các dự án thành phần và tình hình thực hiện các nhiệm vụ được Quốc hội giao tại Nghị quyết số 187/2025/QH15, được trình bày tại Tờ trình đầy đủ.

Việc điều chỉnh Dự án phù hợp chiến lược, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội và quy hoạch có liên quan đã được cấp có thẩm quyền phê duyệt.

Dự án bổ sung 8,4km đoạn tuyến Yên Viên - Gia Lâm, đồng thời điều chỉnh vị trí ga đầu mối hành khách phía Bắc từ Yên Viên về Gia Lâm để đảm bảo phù hợp với Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm, Quy hoạch mạng lưới đường sắt mới được điều chỉnh.

Việc bổ sung sẽ đảm bảo kết nối hiệu quả đường sắt quốc gia với mạng lưới đường sắt đô thị TP. Hà Nội, tạo điều kiện thuận lợi cho hành khách tiếp cận, đồng thời góp phần tái thiết, phát triển đô thị khu vực ga Gia Lâm theo mô hình TOD. 

Dự án điều chỉnh tên gọi đoạn tuyến Nam Hải Phòng - Lạch Huyện từ tuyến chính thành tuyến nhánh để phù hợp với Quy hoạch mạng lưới đường sắt quốc gia mới được điều chỉnh và phương án tổ chức khai thác vận tải. Bổ sung 2 nhánh kết nối hệ thống đường sắt hiện hữu vào các ga của tuyến đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng. 

Điều chỉnh quy mô đoạn ga Bắc Hồng đến ga Nam Hải Phòng từ phân kỳ đầu tư đường đơn thành đầu tư hoàn thiện đường đôi: kết quả cập nhật dự báo cho thấy chỉ đến năm 2045 đã phải đầu tư mở rộng đưa vào khai thác tuyến đường đôi, đến năm 2041 sẽ phải triển khai đầu tư nâng cấp lên đường đôi và năm 2038 sẽ phải làm thủ tục chuẩn bị.

Báo cáo thẩm tra của Ủy ban Kinh tế và Tài chính cho biết, việc Chính phủ trình Quốc hội xem xét, quyết định điều chỉnh chủ trương đầu tư là có cơ sở và đúng thẩm quyền.

Tuy nhiên, Ủy ban đề nghị Chính phủ tiếp tục chỉ đạo rà soát kỹ lưỡng tính thống nhất giữa các tài liệu, số liệu phản ánh trong Hồ sơ, nhất là giữa nội dung Tờ trình và quy định của dự thảo Nghị quyết; chịu trách nhiệm về tính đầy đủ, chính xác và trung thực của Hồ sơ trình Quốc hội.

Đồng thời, đề nghị trong các bước tiếp theo cần tiếp tục rà soát, hoàn thiện số liệu khảo sát, phương án kỹ thuật, công nghệ, tổng mức đầu tư, nguồn vốn, nhu cầu sử dụng đất và các điều kiện tổ chức thực hiện nhằm bảo đảm tính khả thi, hạn chế tối đa việc phải tiếp tục điều chỉnh trong quá trình triển khai Dự án.

Làm rõ tác động đến sinh kế, không gian văn hóa, tín ngưỡng và sự gắn kết cộng đồng

Thảo luận tại tổ, đại biểu Ma Thị Thúy (Đoàn ĐBQH tỉnh Tuyên Quang) cho rằng, hồ sơ dự án trình lần này đã bổ sung và làm rõ hơn về nguồn vốn, phương án công nghệ, bồi thường, hỗ trợ tái định cư.

Mặc dù vậy, đại biểu đề nghị Chính phủ tiếp tục rà soát, hoàn thiện một số nội dung quan trọng, đặc biệt là các vấn đề liên quan đến khu vực tái định cư của đồng bào dân tộc thiểu số, trong đó cần đánh giá đầy đủ tác động đến sinh kế và không gian văn hóa dân tộc.

Đại biểu Ma Thị Thúy chỉ ra rằng, tại hai tỉnh Phú Thọ và Lào Cai, đại đa số các hộ dân bị ảnh hưởng bởi dự án là đồng bào dân tộc thiểu số. Do đó, cần có sự đánh giá đầy đủ hơn về tác động của dự án đối với nhóm đối tượng này.

"Hồ sơ hiện nay vẫn chưa làm rõ số hộ, số người dân tộc thiểu số bị ảnh hưởng; diện tích đất ở, đất sản xuất, đất lâm nghiệp bị thu hồi; số cộng đồng phải di chuyển cũng như các tác động đến sinh kế, không gian văn hóa, tín ngưỡng và sự gắn kết cộng đồng. Đây là những căn cứ quan trọng để Quốc hội xem xét một cách đầy đủ, toàn diện về tác động của dự án", đại biểu Ma Thị Thúy nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, đại biểu đề nghị cần minh bạch chi phí bồi thường, không làm ảnh hưởng quyền lợi người dân.

Về công tác bồi thường, hỗ trợ tái định cư, đại biểu Ma Thị Thúy phân tích, theo hồ sơ Chính phủ trình, số người phải tái định cư tăng từ 19.136 người lên khoảng 25.544 người - tức tăng 6.408 người so với quy định tại Nghị quyết 187/2025/QH15 của Quốc hội. Đây là quy mô rất lớn, phát sinh tác động xã hội sâu rộng và ảnh hưởng trực tiếp nhiều nhất đến đồng bào dân tộc thiểu số, tập trung chủ yếu ở Phú Thọ và Lào Cai.

Từ thực tế trên, đại biểu đề nghị Chính phủ làm rõ hơn cơ sở xác định khoản chi phí này. Việc tiết giảm 636 tỉ đồng so với tờ trình trước đây phải bảo đảm không làm ảnh hưởng đến quyền lợi hợp pháp của người bị thu hồi đất; đặc biệt không cắt giảm kinh phí dành cho tái định cư, phục hồi sinh kế và các chính sách an sinh xã hội.

Từ thực tiễn giám sát tại các địa bàn miền núi, đại biểu Ma Thị Thúy cho biết, thời gian qua, tại một số tuyến đường đi qua vùng đông đồng bào dân tộc thiểu số, người dân chấp hành rất tốt việc di dời để bàn giao mặt bằng, tuy nhiên, việc bố trí, sắp xếp tái định cư ở một số địa phương lại chưa kịp thời, khiến người dân phải đi ở tạm. Điều này gây ra nhiều khó khăn, làm đời sống không ổn định và ảnh hưởng trực tiếp đến việc học tập của con em đồng bào.

Để khắc phục tình trạng này, đại biểu đề nghị Chính phủ chỉ đạo các địa phương bắt buộc phải hoàn thành các khu tái định cư trước khi thực hiện thu hồi đất. 

"Các địa phương phải thực hiện tốt nhất việc bố trí tái định cư, bảo đảm cung cấp đầy đủ đất ở, đất sản xuất, hạ tầng thiết yếu, nước sinh hoạt, trường học và y tế. Nơi ở mới phải phù hợp với phong tục tập quán, không gian văn hóa và sự gắn kết cộng đồng của đồng bào. Bên cạnh đó, công tác bồi thường cần đi kèm với các chương trình phục hồi sinh kế, đào tạo nghề, tạo việc làm, hỗ trợ tín dụng và theo dõi sát sao đời sống của người dân sau tái định cư", đại biểu Ma Thị Thúy kiến nghị.

Đồng tình với ý kiến của đại biểu Ma Thị Thúy và nội dung Báo cáo thẩm tra của Ủy ban Kinh tế và Tài chính, đại biểu Lý Thị Lan (Đoàn ĐBQH tỉnh Tuyên Quang) đề nghị Chính phủ trong quá trình triển khai tiếp tục rà soát, kế thừa tối đa kết quả giải phóng mặt bằng mà tỉnh Lào Cai cùng các địa phương đã chủ động thực hiện theo Nghị quyết số 187/QH15.

Đại biểu nhận định, do Dự án có sự điều chỉnh về hướng tuyến và quy mô, kéo theo sự thay đổi về diện tích giải phóng mặt bằng so với trước đây, việc rà soát kỹ phần diện tích phát sinh là hết sức cần thiết.

Điều này nhằm bảo đảm không làm gián đoạn tiến độ, không phải thực hiện lại những công việc đã hoàn thành, đồng thời hạn chế tối đa ảnh hưởng thêm đến công tác tái định cư của người dân.