Hoàn thiện dự án Luật về vũ khí hủy diệt hàng loạt, bảo đảm chặt chẽ, khả thi

VHO - Tiếp tục Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, ngày 8.8, Quốc hội thảo luận ở hội trường về dự án Luật Phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt.

Tại Phiên thảo luận, các đại biểu Quốc hội tán thành với sự cần thiết ban hành Luật Phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt.

Dự án luật góp phần hoàn thiện cơ chế pháp lý, thực hiện các cam kết quốc tế của Việt Nam, chủ động phòng ngừa, phát hiện, ngăn chặn hành vi phổ biến vũ khí hạt nhân, hóa học, sinh học và phương tiện vận chuyển có liên quan, qua đó bảo vệ quốc phòng, an ninh và môi trường hòa bình để phát triển đất nước.

Cụ thể hóa quan điểm của Đảng về bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa

Đại biểu Nguyễn Văn Lịch (Đoàn ĐBQH tỉnh Lạng Sơn) khẳng định, việc xây dựng và ban hành Luật không chỉ nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật, đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước trong lĩnh vực đặc thù này, mà còn thể hiện tư duy chiến lược trong bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa, chủ động phòng ngừa, ngăn chặn các nguy cơ đe dọa an ninh quốc gia ngay từ khi còn manh nha; đồng thời khẳng định Việt Nam là thành viên có trách nhiệm của cộng đồng quốc tế.

Dự án Luật đã thể hiện rõ tư duy lấy phòng ngừa là trọng tâm, phù hợp với yêu cầu bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới.

Những năm gần đây, môi trường an ninh quốc tế và khu vực có nhiều biến động khó dự báo. Sự phát triển rất nhanh của khoa học, công nghệ, đặc biệt là công nghệ lưỡng dụng, trí tuệ nhân tạo, công nghệ sinh học, dữ liệu số và thương mại xuyên biên giới đang tạo ra nhiều cơ hội phát triển nhưng cũng làm xuất hiện các phương thức phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt ngày càng tinh vi.

Theo đại biểu, nếu trước đây việc kiểm soát chủ yếu tập trung vào vật liệu, thiết bị hoặc vũ khí, thì hiện nay, nguy cơ đó có thể phát sinh từ các hoạt động nghiên cứu, chuyển giao công nghệ, dịch vụ tài chính, vận tải, logistics hoặc chuỗi cung ứng quốc tế.

Điều đó đòi hỏi tư duy quản lý phải chuyển mạnh từ xử lý khi vi phạm đã xảy ra sang chủ động nhận diện nguy cơ, đánh giá rủi ro, cảnh báo sớm và ngăn chặn ngay từ đầu.

Đây cũng chính là cụ thể hóa quan điểm của Đảng về bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa, giữ nước từ khi nước chưa nguy, kết hợp chặt chẽ giữa phát triển kinh tế - xã hội với củng cố quốc phòng, an ninh và chủ động hội nhập quốc tế.

Việc ban hành Luật là yêu cầu khách quan nhằm hoàn thiện khuôn khổ pháp lý, đáp ứng yêu cầu hội nhập và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ quốc tế của Việt Nam.

Việc xây dựng Luật lần này không chỉ nhằm nội luật hóa các cam kết quốc tế mà Việt Nam tham gia, mà còn tạo ra cơ sở pháp lý thống nhất để thực hiện hiệu quả các biện pháp phòng ngừa, phát hiện, kiểm soát và xử lý các hành vi phổ biến hoặc tài trợ phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt.

Tập trung nguồn lực để quản lý vào đối tượng và giao dịch rủi ro

Góp ý về nguyên tắc kiểm soát và phạm vi lưỡng dụng, đại biểu Lý Anh Thư (Đoàn ĐBQH tỉnh An Giang) cho rằng, nhiều vật liệu, thiết bị, công nghệ có tính lưỡng dụng, vừa phục vụ sản xuất y tế, nông nghiệp, năng lượng, nghiên cứu khoa học, vừa có thể bị lợi dụng cho mục đích nguy hiểm.

Vì vậy, đại biểu đồng tình với cách tiếp cận kiểm soát dựa trên rủi ro, đồng thời đề nghị một số nội dung.

“Đề nghị quy định rõ biện pháp kiểm soát chỉ được áp dụng khi có căn cứ, bảo đảm đúng thẩm quyền, đúng đối tượng cần thiết và tương xứng với mức độ rủi ro.

Đồng thời, cần phân định cụ thể với quản lý nhà nước theo pháp luật chuyên ngành, nhất là trong lĩnh vực hạt nhân, hóa chất, sinh học, xuất nhập cảnh, xuất nhập khẩu, hải quan, ngân hàng và chuyển giao công nghệ. Không đặt thêm giấy phép, chế độ báo cáo, kiểm tra trùng lặp làm phát sinh chi phí tuân thủ không cần thiết”, đại biểu Lý Anh Thư đề nghị.

Cũng theo đại biểu, doanh nghiệp, cơ sở nghiên cứu, đào tạo, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa, có thể thiếu thông tin để nhận dạng hàng hóa, công nghệ lưỡng dụng, người sử dụng cuối cùng hoặc giao dịch có dấu hiệu rủi ro.

Vì vậy, đại biểu đề nghị quy định trách nhiệm của cơ quan nhà nước trong công khai danh mục, cảnh báo sớm, hướng dẫn nghiệp vụ, đào tạo, cung cấp công cụ tra cứu thống nhất. Cần khuyến khích chương trình tuân thủ nội bộ, tạo thuận lợi cho tổ chức, cá nhân có lịch sử tuân thủ tốt, qua đó tập trung nguồn lực để quản lý vào đối tượng và giao dịch rủi ro.

Thiết lập cơ chế để doanh nghiệp tự nhận diện, tự kiểm soát và phòng ngừa rủi ro

Theo đại biểu Nguyễn Thành Trung (Đoàn ĐBQH TP. Hồ Chí Minh), trên thực tế, nguy cơ liên quan đến phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt không phải lúc nào cũng biểu hiện rõ ràng mà có thể ẩn trong các hoạt động hoàn toàn hợp pháp như mua bán hàng hóa, thanh toán, môi giới, chuyển giao công nghệ hay các dịch vụ kỹ thuật.

Trong khi đó, cơ quan nhà nước không thể kiểm tra tất cả các giao dịch. Chính doanh nghiệp là chủ thể tiếp xúc đầu tiên với khách hàng, đối tác, hàng hóa, công nghệ và mục đích sử dụng. Vì vậy, cần thiết lập cơ chế để doanh nghiệp tự nhận diện, tự kiểm soát và phòng ngừa rủi ro ngay từ bên trong.

Điều 18 của dự thảo luật xác định chương trình tuân thủ nội bộ là hệ thống chính sách, quy trình, phân công trách nhiệm, nguồn lực, công cụ và biện pháp kiểm soát phù hợp với quy mô, lĩnh vực hoạt động và rủi ro.

“Cách thiết kế này là phù hợp vì không áp đặt một mô hình tổ chức cứng mà xác định các thành tố cần thiết để mỗi doanh nghiệp lựa chọn phương thức thực hiện phù hợp với hoạt động và năng lực quản trị của mình”, đại biểu nêu quan điểm.

Đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa, đại biểu đề nghị Chính phủ quan tâm hơn đến cơ chế hỗ trợ. Có thể xây dựng các biểu mẫu đơn giản, công cụ tra cứu điện tử, tài liệu hướng dẫn và tổ chức tập huấn; không nên đặt ra yêu cầu doanh nghiệp phải thuê tư vấn, mua phần mềm hay thuê tổ chức bên ngoài chứng nhận mới được coi là đáp ứng yêu cầu.

Góp ý kiến thảo luận, đại biểu Thạch Phước Bình (Đoàn ĐBQH tỉnh Vĩnh Long) cũng thống nhất cần nâng cao trách nhiệm tự kiểm soát của doanh nghiệp thông qua chương trình tuân thủ nội bộ; tuy nhiên, không nên quy định một mô hình giống nhau cho tất cả doanh nghiệp.

“Tôi đề nghị phân loại doanh nghiệp theo mức độ rủi ro: nhóm rủi ro cao phải áp dụng đầy đủ; nhóm rủi ro thấp áp dụng đơn giản hơn; các doanh nghiệp còn lại được khuyến khích thực hiện.

Đồng thời, cho phép tích hợp chương trình này vào hệ thống quản trị rủi ro, kiểm soát nội bộ hoặc hệ thống quản lý hiện có; không bắt buộc thành lập thêm một bộ máy riêng”, đại biểu kiến nghị.

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (Đoàn ĐBQH TP. Hải Phòng) cho rằng, có những hàng hóa, thiết bị, phần mềm hoặc công nghệ bản thân hoàn toàn hợp pháp và được sử dụng phổ biến trong nghiên cứu, sản xuất, y tế, công nghiệp, nhưng trong những điều kiện nhất định lại có thể trở thành đối tượng bị lợi dụng.

Vì vậy, một doanh nghiệp hay cơ sở nghiên cứu nhiều khi không thiếu ý thức tuân thủ mà không đủ khả năng tự xác định chính xác ranh giới pháp lý của một giao dịch hoặc một công nghệ cụ thể. Do đó, đại biểu cho rằng cần thiết kế cơ chế hỗ trợ tuân thủ theo hướng phòng ngừa vi phạm, chứ không chỉ phát hiện và xử lý vi phạm.

“Tôi đề nghị nghiên cứu thêm một cơ chế tham vấn trước. Khi tổ chức, doanh nghiệp hoặc cơ sở nghiên cứu có căn cứ cho rằng một hoạt động có thể liên quan đến đối tượng lưỡng dụng nhưng chưa xác định chắc chắn nghĩa vụ pháp lý, họ có thể chủ động đề nghị cơ quan có thẩm quyền hướng dẫn hoặc xác nhận phương thức xử lý.

Cơ chế này có hai lợi ích. Một mặt, giúp Nhà nước phát hiện sớm các lĩnh vực, công nghệ và phương thức giao dịch mới. Mặt khác, tạo “vùng an toàn pháp lý” cho những chủ thể có thiện chí tuân thủ”, đại biểu đề xuất.

Hoàn thiện dự án Luật, bảo đảm chặt chẽ, khả thi, đáp ứng với yêu cầu thực tiễn

Thay mặt Chính phủ và cơ quan chủ trì soạn thảo, Đại tướng Phan Văn Giang, Phó Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng, cảm ơn các đại biểu Quốc hội đã dành thời gian nghiên cứu kỹ hồ sơ dự án Luật Phòng, chống phổ biến vũ khí hủy diệt hàng loạt; thảo luận và đóng góp nhiều ý kiến tâm huyết, sâu sắc, trách nhiệm tại tổ và hội trường.

Phó Thủ tướng Chính phủ, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng cho biết, qua thảo luận tại tổ và hội trường, các đại biểu Quốc hội cơ bản thống nhất về sự cần thiết ban hành Luật, đồng thời đề nghị tiếp tục làm rõ một số nội dung cốt lõi của dự án Luật, trong đó tập trung vào: giải thích từ ngữ, khái niệm, phạm vi điều chỉnh, biện pháp quản lý, kiểm soát, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân, trách nhiệm của cơ quan đầu mối quốc gia và các bộ, ngành có liên quan.

Đại tướng Phan Văn Giang nêu rõ, trên cơ sở ý kiến của các đại biểu Quốc hội thảo luận tại tổ, Bộ Quốc phòng, cơ quan chủ trì soạn thảo, đã chủ trì phối hợp với các cơ quan liên quan nghiên cứu, xây dựng Báo cáo dự kiến tiếp thu, giải trình, đồng thời rà soát, đề xuất chỉnh lý dự thảo Luật.

Các ý kiến tại hội trường tiếp tục là cơ sở quan trọng để cơ quan chủ trì soạn thảo nghiên cứu, hoàn thiện dự án Luật, bảo đảm chặt chẽ, khả thi, đáp ứng với yêu cầu thực tiễn.

“Chính phủ và cơ quan chủ trì soạn thảo trân trọng ghi nhận, nghiêm túc tiếp thu các ý kiến thảo luận của các đại biểu Quốc hội, tiếp tục rà soát kỹ lưỡng, chỉnh lý cụ thể từng nội dung, bảo đảm dự thảo Luật chặt chẽ, khả thi, thống nhất với hệ thống pháp luật, tương thích với các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên và đáp ứng với yêu cầu thực tiễn”, Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Bộ Quốc phòng, Đại tướng Phan Văn Giang nhấn mạnh.

Phát biểu kết luận Phiên thảo luận, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Doãn Anh nêu rõ, các ý kiến thảo luận đều có căn cứ chính trị, pháp lý, thực tiễn sâu sắc; thể hiện trách nhiệm cao của các đại biểu Quốc hội đối với dự thảo Luật.

Qua thảo luận, các đại biểu thống nhất cao với sự cần thiết ban hành Luật; đánh giá cao tinh thần trách nhiệm của Chính phủ, Bộ Quốc phòng, Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại và các cơ quan của Quốc hội đã phối hợp chặt chẽ, chuẩn bị dự thảo Luật và Báo cáo thẩm tra bảo đảm chất lượng.

Đồng thời, các đại biểu cũng đã phân tích, lập luận rất cụ thể đối với nhiều vấn đề và đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục nghiên cứu, làm rõ.

Phó Chủ tịch Quốc hội đề nghị, sau phiên họp, Tổng Thư ký Quốc hội, Chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội khẩn trương chỉ đạo tổng hợp ý kiến của các đại biểu Quốc hội để gửi đến các cơ quan nghiên cứu, tiếp thu, chỉnh lý, hoàn thiện dự thảo Luật.

Đồng thời đề nghị Chính phủ chỉ đạo Bộ Quốc phòng chủ trì, phối hợp với Thường trực Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại và các Bộ, ngành có liên quan nghiên cứu, tiếp thu, chỉnh lý dự thảo Luật; giải trình đầy đủ, thấu đáo ý kiến của các đại biểu tại Phiên thảo luận ở tổ và phiên họp này; hoàn chỉnh dự thảo Luật và Báo cáo giải trình, tiếp thu, chỉnh lý để báo cáo xin ý kiến Ủy ban Thường vụ Quốc hội.