Hoàn thiện cơ sở pháp lý gắn phát triển kiến trúc với bảo tồn bản sắc văn hóa

VHO - Sáng 8.7, tiếp tục chương trình Phiên họp thứ tư, dưới sự chủ trì của Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc. Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên điều hành nội dung phiên họp.

 Làm rõ nội hàm “bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc”

Trình bày tờ trình tóm tắt Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc, Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh cho biết, việc xây dựng dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc là cần thiết để thể chế hóa kịp thời chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước về hoàn thiện hệ thống pháp luật, phù hợp tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp, phân quyền, phân cấp, đơn giản hóa thủ tục hành chính, cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh, khắc phục những vướng mắc, bất cập phát sinh trong thực tế, bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ của hệ thống pháp luật.

Dự thảo Luật được bố cục gồm 4 Điều. Điều 1 về Sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc (số 40/2019/QH14); Điều 2 về Hiệu lực thi hành; Điều 3 về Điều khoản chuyển tiếp và Điều 4 về Sửa đổi, bổ sung một khoản của Điều 40 Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn số 47/2024/QH15.

Trong đó, Điều 1 gồm 14 khoản quy định về sửa đổi, bổ sung, thay thế và 1 khoản về bãi bỏ một số điều, khoản, điểm của Luật Kiến trúc số 40/2019/QH14; Điều 4 được đề xuất bổ sung (tại Báo cáo số 224/BC-BXD nêu trên) để kịp thời luật hóa quy định sửa đổi, bổ sung Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn tại Nghị quyết số 66.18/2026/NQ-CP, bảo đảm có hiệu lực thi hành trước ngày 1.3.2027 theo quy định của Luật Tổ chức Chính phủ, Luật Tổ chức chính quyền địa phương.

Dự thảo Luật này đề xuất sửa đổi, bổ sung, chỉnh lý hoặc thay thế 14 Điều, bãi bỏ 4 Điều, giữ nguyên 23 Điều.

Theo Bộ trưởng Trần Hồng Minh, Dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc cơ bản kế thừa Luật hiện hành; sửa đổi, bổ sung các quy định nhằm bảo đảm sự thống nhất, đồng bộ hệ thống pháp luật; phân định trách nhiệm, thẩm quyền phù hợp tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp; phân quyền, phân cấp, đơn giản hóa quy trình, thủ tục, cải thiện môi trường đầu tư, kinh doanh, cũng như khắc phục những vướng mắc, bất cập phát sinh trong thực tế.

Trong đó, đối với quản lý kiến trúc, Dự thảo Luật làm rõ nội hàm “bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc”, gắn kiến trúc với bảo tồn và phát huy giá trị di sản, văn hóa vùng miền; khuyến khích phát triển kiến trúc mang bản sắc vùng miền, phù hợp điều kiện tự nhiên, lịch sử, xã hội của từng địa phương (Điều 5) để xây dựng các yếu tố nhận diện, đánh giá và bảo vệ công trình kiến trúc có giá trị như một loại hình văn hóa đặc thù, thể chế hóa Nghị quyết số 80- NQ/TW ngày 7.1.2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam.

Tăng cường quản lý, bảo tồn giá trị văn hóa và di sản

Góp ý vào Điều 5, bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc, Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội Nguyễn Đắc Vinh đề nghị nghiên cứu bổ sung vào khoản 2, Điều 5 quy định về nhận diện các yếu tố kiến trúc truyền thống của cộng đồng dân tộc thiểu số để phản ánh đa dạng về kiến trúc truyền thống của cộng đồng các dân tộc thiểu số cùng sinh sống trong một địa bàn.

Ông Nguyễn Đắc Vinh cũng đề nghị Ban soạn thảo nghiên cứu bổ sung một số quy định nhằm tạo cơ sở pháp lý cho việc bảo tồn bản sắc kiến trúc ở nông thôn.

Đối với quy định về quản lý công trình kiến trúc có giá trị và mối quan hệ với pháp luật về di sản văn hóa, ông Nguyễn Đắc Vinh cho biết, dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kiến trúc chưa có quy định mang tính nguyên tắc về việc lấy ý kiến cơ quan quản lý nhà nước về văn hóa khi lập hoặc điều chỉnh quy chế quản lý kiến trúc tại các khu vực có di sản văn hóa. Đồng thời, dự thảo cũng chưa có quy định về công khai giám sát cộng đồng với danh mục công trình kiến trúc có giá trị.

Từ đó, Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội đề nghị bổ sung quy định mang tính nguyên tắc về việc lấy ý kiến cơ quan quản lý nhà nước về văn hóa khi xây dựng, điều chỉnh quy chế quản lý kiến trúc tại khu vực có di sản văn hóa. Bên cạnh đó, cần bổ sung quy định về công khai danh mục giám sát cộng đồng công trình kiến trúc có giá trị cao và cơ chế giám sát của cộng đồng.

Đối với Điều 17 của Dự thảo Luật về thi tuyển, tuyển chọn phương án kiến trúc, ông Nguyễn Đắc Vinh cho rằng cần bổ sung quy định mang tính nguyên tắc về thành phần Hội đồng thi tuyển đối với các công trình văn hóa quốc gia, như Bảo tàng quốc gia, Nhà hát quốc gia, công trình kỷ niệm, tượng đài.

Góp ý kiến tại phiên họp, Thứ trưởng Bộ VHTTDL Hoàng Đạo Cương cho biết, hiện các công trình đã được xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa được quản lý theo quy định của pháp luật về di sản văn hóa. Tuy nhiên, Bộ VHTTDL đề nghị bổ sung vào phạm vi quản lý đối với các công trình thuộc danh mục kiểm kê và các công trình nằm trong khu vực có yếu tố di sản văn hóa, nhằm bảo đảm tính thống nhất trong công tác quản lý.

Theo Thứ trưởng Hoàng Đạo Cương, đề xuất này xuất phát từ thực tiễn công tác bảo tồn di sản trong thời gian qua. Một số công trình thuộc diện kiểm kê di tích đã phát sinh sai phạm trong quá trình tu bổ, tôn tạo, thu hút sự quan tâm của dư luận, như đình Lương Xá, nhà thờ Bùi Chu...

Thứ trưởng cho biết, dù chưa được xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa, các công trình này đều thuộc diện kiểm kê và có giá trị cần được bảo vệ. Bên cạnh đó, nhiều công trình nằm trong khu vực danh lam thắng cảnh hoặc đô thị di sản cũng cần được đưa vào phạm vi quản lý.

Thứ hai, về quy chế quản lý kiến trúc, Thứ trưởng Hoàng Đạo Cương cho biết, Bộ VHTTDL thống nhất với chủ trương phân cấp cho địa phương, đồng thời đề nghị trong quá trình xây dựng và thực hiện quy chế cần lấy ý kiến của cơ quan quản lý nhà nước về văn hóa theo thẩm quyền đối với các công trình có tác động trực tiếp đến di sản.

Theo Thứ trưởng, đối với các khu di tích, không chỉ từng công trình riêng lẻ mà không gian cảnh quan, tương quan kiến trúc, điểm nhìn và tổng thể khu vực đều có ý nghĩa quan trọng. Do đó, việc xây dựng quy chế quản lý kiến trúc cần bảo đảm sự phối hợp giữa các ngành, lĩnh vực liên quan.

Thứ ba, đối với quy định về thi tuyển phương án kiến trúc, Thứ trưởng Hoàng Đạo Cương đề nghị nghiên cứu bổ sung đối tượng áp dụng đối với các công trình có giá trị đặc biệt quốc gia và các công trình trong khu du lịch quốc gia.

Theo Thứ trưởng, đây là những công trình có ý nghĩa quan trọng, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa, phát huy giá trị truyền thống và nâng cao sức hấp dẫn của điểm đến du lịch, vì vậy cần được tổ chức thi tuyển phương án kiến trúc để bảo đảm chất lượng và hiệu quả đầu tư.

Kết luận nội dung thảo luận, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên đề nghị cơ quan soạn thảo tiếp tục rà soát kỹ tính thống nhất, đồng bộ của dự thảo Luật với các luật có liên quan như Luật Xây dựng, Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn, Luật Di sản văn hóa, Luật Nhà ở cùng các quy định pháp luật liên quan; đồng thời bảo đảm phù hợp với mô hình tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp và các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên.

Liên quan đến bảo tồn bản sắc văn hóa, Phó Chủ tịch Quốc hội cho rằng, cần chú trọng bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc trong kiến trúc, đồng thời tiếp thu tinh hoa kiến trúc hiện đại; bảo đảm gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc, văn hóa vùng miền, thích ứng với biến đổi khí hậu, phát triển kiến trúc xanh, kiến trúc phù hợp với yêu cầu bảo đảm quốc phòng, an ninh và bối cảnh phát triển mới của khu vực, thế giới.