Đổi mới mô hình phát triển của Việt Nam đáp ứng yêu cầu kỷ nguyên mới

VHO - Ngày 20.8, tại Hà Nội, Báo Nhân Dân, Tạp chí Cộng sản, Đại học Kinh tế Quốc dân và Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh phối hợp tổ chức Hội thảo khoa học quốc gia: “Đổi mới mô hình phát triển của Việt Nam đáp ứng yêu cầu kỷ nguyên mới”.

Hội thảo là bước đi thiết thực nhằm hiện thực hóa, làm sáng tỏ các luận cứ khoa học và thực tiễn để đưa Nghị quyết số 19-NQ/TW ngày 28.7.2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về đổi mới mô hình phát triển Việt Nam vào cuộc sống.

Sự kiện góp phần tìm kiếm giải pháp chiến lược, tạo nền tảng vững chắc cho tầm nhìn 100 năm phát triển đất nước dưới sự lãnh đạo của Đảng (2030 - 2130) và mục tiêu đưa Việt Nam trở thành quốc gia phát triển, thu nhập cao vào năm 2045.

Hội thảo có sự tham gia của hơn 200 đại biểu là đại diện các cơ quan Đảng, Quốc hội, Chính phủ, các ban, bộ, ngành Trung ương; các chuyên gia, nhà khoa học, cơ quan nghiên cứu lý luận, đại diện các trường đại học, viện nghiên cứu cùng đông đảo cộng đồng doanh nghiệp.

Chủ động kiến tạo mô hình mới

Phát biểu đề dẫn Hội thảo, Ủy viên BCH Trung ương Đảng, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam Lê Quốc Minh cho biết, 40 năm Đổi mới là một chặng đường có ý nghĩa lịch sử.

Việt Nam đã vươn lên trở thành quốc gia có thu nhập trung bình cao, hội nhập quốc tế sâu rộng, đời sống nhân dân được cải thiện rõ rệt, vị thế và uy tín quốc tế ngày càng được củng cố.

Những thành tựu đó khẳng định tính đúng đắn của đường lối Đổi mới do Đảng ta khởi xướng và lãnh đạo, cho thấy sức mạnh to lớn được tạo ra khi tư duy phát triển được đổi mới và sức sáng tạo của toàn xã hội được phát huy.

Nhưng nhìn lại 40 năm không chỉ để khẳng định thành tựu, quan trọng hơn là nhận diện đúng những giới hạn của mô hình phát triển hiện nay, những điểm nghẽn cần tháo gỡ, những động lực mới cần kiến tạo. Từ đó, trả lời câu hỏi có ý nghĩa chiến lược: Việt Nam cần đổi mới mô hình phát triển như thế nào để tạo bước chuyển về chất, phát triển nhanh và bền vững trong kỷ nguyên mới?

Theo ông Lê Quốc Minh, bối cảnh phát triển hiện nay đã rất khác thời điểm bắt đầu Đổi mới.

Giai đoạn tới phải chuyển mạnh sang nâng cao chất lượng, hiệu quả sử dụng nguồn lực và kiến tạo động lực mới: từ tăng trưởng dựa vào vốn, tài nguyên, lao động sang dựa vào năng suất, tri thức, khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao; từ tham gia chuỗi giá trị sang nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu; từ tiếp nhận công nghệ sang làm chủ và sáng tạo công nghệ; từ lợi thế chi phí sang lợi thế về năng suất và năng lực cạnh tranh.

Hội thảo cần làm sáng rõ câu hỏi lớn: Việt Nam cần một mô hình phát triển như thế nào để vừa đạt tốc độ tăng trưởng cao, vừa bảo đảm chất lượng và tính bền vững; vừa phát huy nội lực, vừa tận dụng hiệu quả cơ hội của hội nhập?

Bốn mươi năm trước, Đổi mới bắt đầu trước hết từ đổi mới tư duy. Bốn mươi năm sau, khi đất nước đứng trước một ngưỡng phát triển mới, tinh thần ấy càng cần được phát huy mạnh mẽ hơn: không chỉ tháo gỡ giới hạn của mô hình cũ, mà chủ động kiến tạo mô hình mới; không chỉ khai thác lợi thế sẵn có, mà tạo ra lợi thế mới; không chỉ huy động nguồn lực, mà khơi dậy cao nhất trí tuệ, sức sáng tạo và khát vọng vươn lên của con người Việt Nam.

Đó là nền tảng để hiện thực hóa khát vọng xây dựng một nước Việt Nam hùng cường, phồn vinh, hạnh phúc.

Mô hình phát triển mới cần bảo đảm tính cân bằng và bao trùm

Tại Hội thảo, tham luận với chủ đề "Khát vọng quốc gia thu nhập cao: chẩn đoán và các gợi ý chính sách cho Việt Nam", GS. TS Nguyễn Trọng Hoài, Giảng viên cao cấp Đại học kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh cho rằng, sau 40 năm Đổi mới, Việt Nam đã đi từ một điểm xuất phát thấp để trở thành quốc gia có thu nhập trung bình cao.

Tuy nhiên, để đạt mục tiêu trở thành quốc gia thu nhập cao vào năm 2045, Việt Nam phải vượt qua nhiều thách thức, nhất là khi mô hình tăng trưởng hiện tại đang dần chạm tới giới hạn.

GS. TS Nguyễn Trọng Hoài cho biết, phân tích của nhóm nghiên cứu Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh tập trung vào những điểm nghẽn đối với năng suất của nền kinh tế. Bởi Việt Nam khó có thể trở thành quốc gia thu nhập cao nếu năng suất tiếp tục ở mức thấp và hàm sản xuất không có sự thay đổi căn bản.

Dữ liệu cho thấy, tăng trưởng năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) của Việt Nam còn thấp so các quốc gia đang phát triển và các nền kinh tế mới nổi. Tốc độ tăng trưởng vốn công nghệ thông tin và chất lượng lao động cũng còn hạn chế.

Để bắt kịp các nền kinh tế mới nổi, tăng trưởng chất lượng lao động của Việt Nam phải cao gấp bốn lần, đầu tư vốn công nghệ thông tin phải tăng gấp năm lần. Nếu so Hàn Quốc, tăng trưởng TFP phải đạt ít nhất 2% trung bình mỗi năm.

Nghiên cứu đưa ra hai kịch bản phát triển. Nếu tiếp tục mô hình tăng trưởng cũ, Việt Nam sẽ khó đạt mục tiêu thu nhập cao. Nếu thực hiện cải cách mạnh mẽ, đưa các nghị quyết vào cuộc sống và tập trung xử lý đúng các điểm nghẽn, Việt Nam có khả năng trở thành quốc gia thu nhập cao trong khoảng năm 2045-2047.

Trong kịch bản cải cách, tăng trưởng TFP phải tăng từ khoảng 0,2% lên trung bình 2%/năm. Nỗ lực cải cách cần tập trung vào vốn đầu tư cho công nghệ và đổi mới sáng tạo, nguồn nhân lực chất lượng cao, đồng thời nâng cao nội lực của doanh nghiệp trong nước. Thu hút FDI thế hệ mới phải gắn với chuyển giao công nghệ, tạo điều kiện để các doanh nghiệp nhỏ và vừa trong nước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Bên cạnh mục tiêu tăng trưởng và thu nhập cao, mô hình phát triển mới cần bảo đảm tính cân bằng và bao trùm. Việt Nam cần tạo điều kiện để người lao động có thể trở về nông thôn sinh sống, làm việc thông qua mô hình “di cư ngược”; đồng thời phát triển “kinh tế bạc” khi đất nước bước vào giai đoạn dân số già từ năm 2036.

Khát vọng thu nhập cao vì vậy phải gắn với ổn định vĩ mô, nâng cao năng suất và bảo đảm mọi khu vực, nhóm dân cư đều có cơ hội tham gia, thụ hưởng thành quả phát triển.

4 điều kiện cần thiết để đạt mức tăng trưởng kinh tế hai con số

Tại Hội thảo, GS. TS Sử Đình Thành, Chủ tịch Hội đồng Khoa học và Đào tạo, nguyên Giám đốc Đại học Kinh tế Thành phố Hồ Chí Minh đã chia sẻ kết quả nghiên cứu các điều kiện cần thiết để đạt mức tăng trưởng kinh tế hai con số dựa trên dữ liệu thực chứng từ 165 quốc gia trong hơn nửa thế kỷ.

Theo GS. TS Sử Đình Thành, nghiên cứu xác định bốn yếu tố then chốt quyết định sự bứt phá này bao gồm: tỷ lệ đầu tư, tỷ trọng ngành chế biến chế tạo giá trị cao, quy mô chi tiêu chính phủ và khả năng kiểm soát lạm phát.

Đặt trong bối cảnh tại Việt Nam, GS. TS Sử Đình Thành chỉ ra rằng, dù chúng ta có độ mở thương mại và thu hút FDI rất lớn, nhưng khả năng chuyển hóa các nguồn lực này thành giá trị nội tại trong ngành chế tạo vẫn còn hạn chế.

Do đó, thông điệp cốt lõi là Việt Nam cần tránh phụ thuộc thuần túy vào số lượng vốn đầu tư mà phải tập trung nâng cao năng lực nội lực và dịch chuyển cơ cấu kinh tế sang các ngành có hàm lượng giá trị gia tăng cao để duy trì đà tăng trưởng bền vững.

Ông khuyến nghị Việt Nam cần có cơ chế chuyển hóa dòng vốn FDI và độ mở thương mại cực kỳ lớn hiện tại thành năng lực công nghệ và nội lực thực tế của doanh nghiệp trong nước. Sự kết hợp giữa hội nhập và nội lực hóa mới tạo ra sự cộng hưởng thúc đẩy dịch chuyển cơ cấu kinh tế mạnh mẽ.

GS. TS Sử Đình Thành cho rằng, tăng trưởng hai con số vững chắc chỉ có thể đạt được khi Việt Nam giải quyết được bài toán dịch chuyển cơ cấu ngành hướng tới các lĩnh vực có tỷ suất sinh lời và giá trị gia tăng cao, đồng thời giữ vững ổn định vĩ mô thông qua kiểm soát lạm phát và tối ưu chi tiêu chính phủ.

Phát biểu tổng kết Hội thảo, PGS. TS Phạm Minh Tuấn, Phó Tổng Biên tập Tạp chí Cộng sản cho biết, Hội thảo đã tập trung trao đổi, luận giải từ nhiều góc độ những vấn đề có ý nghĩa nền tảng đối với con đường phát triển của đất nước: từ cơ sở lý luận và thực tiễn của mô hình phát triển; mối quan hệ giữa độc lập, tự chủ, tự cường với hội nhập quốc tế; vai trò của con người, khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo; đến yêu cầu đổi mới thể chế và quản trị quốc gia trong điều kiện mới.

Các tham luận và ý kiến phát biểu tập trung làm rõ nhiều vấn đề trọng tâm.

Thứ nhất, khẳng định tính tất yếu lịch sử và tầm vóc chiến lược của việc đổi mới mô hình phát triển trong kỷ nguyên mới.

Thứ hai, khái quát khung khổ Mô hình phát triển Việt Nam theo tinh thần Nghị quyết 19-NQ/TW dựa trên sự phát triển toàn diện, hài hòa và đồng bộ.

Theo đó đổi mới mô hình phát triển không phải là sự điều chỉnh cục bộ về mặt kinh tế, mà là quá trình tái thiết đồng bộ hệ sinh thái phát triển đất nước trên 7 trụ cột cấu thành: mô hình kinh tế; mô hình phát triển xã hội; mô hình phát triển văn hóa, con người; mô hình môi trường sinh thái; mô hình quốc phòng-an ninh; mô hình đối ngoại và hội nhập quốc tế và mô hình quản trị quốc gia.

Thứ ba, các ý kiến tại hội thảo đã đi sâu làm rõ mô hình tăng trưởng kinh tế - hạt nhân và động lực trung tâm của mô hình phát triển Việt Nam.

Thứ tư, các trao đổi tại hội thảo đã đi sâu vào các giải pháp trọng tâm như: đột phá vào khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và nguồn nhân lực chất lượng cao.

PGS. TS Phạm Minh Tuấn cho biết, nội dung của các bài tham luận và ý kiến phát biểu trong cuộc hội thảo sẽ tiếp tục được nghiên cứu, chắt lọc để phục vụ nghiên cứu và tư vấn cho Đảng, đồng thời những nội dung hôm nay góp phần vào triển khai quán triệt và thực hiện Nghị quyết 19-NQ/TW ngày 28.7.2026, về đổi mới mô hình phát triển Việt Nam, hướng đến “Xây dựng mô hình phát triển Việt Nam tự cường, hội nhập, toàn diện, lấy con người làm trung tâm, khoa học - công nghệ làm động lực và quản trị hiện đại làm bệ phóng để đưa đất nước bước vào kỷ nguyên vươn mình”.