Bảo vệ người dám nghĩ, dám làm, xử lý nghiêm hành vi lợi dụng chính sách để tham nhũng, tư lợi

VHO - Thảo luận về Dự án Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, nhiều đại biểu Quốc hội cho rằng cần có cơ chế bảo vệ những rủi ro pháp lý hợp lý đối với người dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung, đồng thời kiên quyết xử lý các hành vi lợi dụng chính sách để tham nhũng, tư lợi.

Chiều 4.8, tiếp tục chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khoá XVI, Quốc hội thảo luận tại Tổ về: Dự án Luật Dầu khí (sửa đổi); Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Trách nhiệm bồi thường của Nhà nước; Dự án Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.

Bảo vệ những rủi ro pháp lý hợp lý, nhưng không bảo vệ các hành vi cố ý vi phạm, trục lợi

Góp ý vào Dự án Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế, chính sách đặc thù để xử lý vi phạm pháp luật liên quan đến kinh tế nhà nước, kinh tế tư nhân và ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, các đại biểu Quốc hội cho rằng đây là một nghị quyết rất cần thiết, có tính đột phá.

Đặc biệt trong bối cảnh hiện nay chúng ta đang triển khai Nghị quyết số 57 của Bộ Chính trị, trong đó xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá quan trọng hàng đầu. Nghị quyết số 68 của Bộ Chính trị cũng nhấn mạnh yêu cầu xây dựng cơ chế bảo vệ quyền tự do kinh doanh, giải phóng nguồn lực và phát huy nội lực của khu vực kinh tế tư nhân.

Đại biểu Nguyễn Vũ Trung, Đoàn ĐBQH Thành phố Hồ Chí Minh bày tỏ tán thành với tinh thần triết lý của nghị quyết là bảo vệ những rủi ro pháp lý hợp lý, nhưng không bảo vệ các hành vi cố ý vi phạm, trục lợi.

Tuy nhiên, theo đại biểu, nghị quyết nên thiết kế thành ba tầng pháp lý. Tầng thứ nhất là những rủi ro được chấp nhận. Trong trường hợp này, người thực hiện hành vi không phải chịu trách nhiệm nếu đã hành động trung thực, không vụ lợi, căn cứ trên những thông tin hợp lý tại thời điểm ra quyết định và đã thực hiện các biện pháp quản trị rủi ro phù hợp.

Tầng thứ hai là trường hợp đã có vi phạm nhưng có những tình tiết đáng được khoan hồng. Đối với trường hợp này, nên ưu tiên áp dụng các biện pháp xử lý về dân sự, kinh tế; xử lý hình sự chỉ là giải pháp cuối cùng.

Tầng thứ ba là trường hợp lợi dụng chính sách để tham nhũng, tư lợi, thông đồng hoặc gian dối thì phải xử lý nghiêm.

Liên quan tới điểm d khoản 4, dự thảo quy định một trong các điều kiện xem xét là “không có đơn khiếu nại, tố cáo”, theo đại biểu Nguyễn Vũ Trung, điều kiện này có thể gây khó khăn trong quá trình xử lý. Bởi khi đang xem xét giải quyết vụ việc cho một người nhưng chỉ cần xuất hiện đơn khiếu nại, tố cáo thì toàn bộ quá trình lại bị dừng hoặc bị trì hoãn.

Do đó, đại biểu đề xuất cân nhắc sửa đổi, bổ sung theo hướng xem xét các tình tiết như: Người vi phạm đã khai rõ sự việc, góp phần hiệu quả vào việc phát hiện, điều tra, xử lý hành vi vi phạm hoặc tội phạm; chủ động khai báo, hợp tác với cơ quan có thẩm quyền trong quá trình làm rõ vụ việc; tích cực khắc phục hậu quả và có các hành động phù hợp khác. Theo đại biểu, quy định như vậy sẽ hợp lý và khả thi hơn.

Nhận định Điều 6, (Loại trừ trách nhiệm hình sự đối với người gặp rủi ro, gây thiệt hại do ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số) là một quy định “rất hay”, tuy nhiên theo đại biểu Nguyễn Vũ Trung, phạm vi hiện nay còn tương đối hẹp. Dự thảo quy định người thực hiện phải tuân thủ đúng quy trình, quy định và áp dụng đầy đủ các biện pháp phòng ngừa.

Đại biểu lý giải, có một nghịch lý là khi thực hiện các hoạt động liên quan đến khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, nhiều hoạt động trên thực tế thường đi trước các quy định pháp luật. Có những lĩnh vực mới chưa có quy trình, tiêu chuẩn hoặc quy định pháp lý đầy đủ để áp dụng.

Vì vậy, theo đại biểu, nội dung này cần được điều chỉnh, bổ sung theo hướng xem xét thận trọng từng hoàn cảnh cụ thể, nhất là đối với những hoạt động đổi mới sáng tạo, thử nghiệm công nghệ hoặc triển khai các mô hình chưa từng có tiền lệ.

Không nên chỉ căn cứ cứng nhắc vào việc đã tuân thủ đầy đủ quy trình, quy định hiện hành hay chưa, bởi trong một số trường hợp, chính quy trình và quy định còn chưa kịp hình thành.

Đề xuất thành lập hội đồng tư vấn chuyên môn độc lập

Về xác định các trường hợp được áp dụng cơ chế của nghị quyết, đại biểu Nguyễn Vũ Trung đề nghị có một cơ chế đánh giá cụ thể. Đại biểu đặt vấn đề, khi xác định một quyết định là “vì lợi ích chung” thì ai sẽ là người đánh giá đó có thực sự là lợi ích chung hay không? Ai đánh giá hiệu quả kinh tế, mức độ rủi ro, khả năng khắc phục hậu quả và các yếu tố chuyên môn khác?

Dự thảo hiện giao người đứng đầu cơ quan thực hiện việc đánh giá. Tuy nhiên, theo đại biểu, việc này trên thực tế sẽ rất khó khăn, bởi nhiều vấn đề có tính chất phức tạp, liên ngành và đòi hỏi kiến thức chuyên sâu.

“Tôi đề xuất thành lập hội đồng tư vấn chuyên môn độc lập, gồm các chuyên gia về kinh tế, tài chính, khoa học, công nghệ, pháp luật và các chuyên gia liên ngành hoặc chuyên ngành sâu có liên quan.

Ý kiến của hội đồng tư vấn không thay thế quyết định của cơ quan có thẩm quyền, nhưng sẽ là một căn cứ chuyên môn quan trọng, giúp cơ quan có thẩm quyền đánh giá vụ việc một cách khách quan, toàn diện và thận trọng hơn”, đại biểu Nguyễn Vũ Trung đề xuất.

Đồng quan điểm, đại biểu Trương Minh Huy Vũ, Đoàn ĐBQH Thành phố Hồ Chí Minh cũng đặt vấn đề về việc có hay không cần thành lập Hội đồng tư vấn? Hội đồng đó đóng vai trò gì?

“Một đồng chí Chủ tịch Ủy ban hay Phó Chủ tịch Ủy ban như thành phố thì cũng có thể có chuyên môn nhưng với những vấn đề chuyên môn quá khó thì cũng cần những Hội đồng tư vấn chuyên môn để hỗ trợ”, đại biểu phân tích.

Cùng với đó, đại biểu Trương Minh Huy Vũ đề nghị tiếp tục làm rõ các khái niệm còn mang tính định tính như: "mang lại hiệu quả kinh tế - xã hội", "đã khắc phục toàn bộ"; bổ sung tiêu chí định lượng để thuận lợi khi áp dụng; nghiên cứu quy định linh hoạt hơn về thời hạn 3 năm đối với những dự án đặc thù; đồng thời làm rõ thẩm quyền đánh giá, xem xét thành lập các hội đồng chuyên môn hỗ trợ quá trình triển khai.

Về lâu dài, đại biểu đề xuất nghiên cứu ban hành một nghị quyết hoặc một đạo luật có phạm vi rộng hơn nhằm thể chế hóa đầy đủ chủ trương của Đảng về bảo vệ, khuyến khích người dám nghĩ, dám làm và thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Đại biểu Nguyễn Thị Thanh Mai, Đoàn ĐBQH Thành phố Hồ Chí Minh đề nghị thống nhất cơ chế loại trừ trách nhiệm hình sự đối với cả đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và ứng dụng khoa học công nghệ.

Việc dẫn chiếu riêng hoạt động ứng dụng khoa học, công nghệ sang Điều 25 Bộ luật Hình sự là không cần thiết và có thể dẫn đến tranh cãi trong quá trình áp dụng, bởi trên thực tế ba hoạt động này luôn đan xen với nhau.

Đại biểu cũng đề nghị thay cụm từ "biện pháp phòng ngừa" bằng "biện pháp quản trị rủi ro" để thống nhất với dự thảo Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Đối với quy định tại Điều 5, đại biểu Trần Anh Tuấn, Đoàn ĐBQH Thành phố Hồ Chí Minh đề nghị làm rõ tiêu chí "đã hoàn thành" đối với dự án đầu tư, bởi nếu gắn với việc hoàn tất thanh quyết toán thì nhiều trường hợp sẽ khó đáp ứng điều kiện để được áp dụng chính sách.

Đại biểu cũng đề nghị khi xem xét điều kiện "không gây thất thoát, lãng phí tài sản" cần cân đối giữa mức độ thất thoát và hiệu quả kinh tế - xã hội mà dự án mang lại, đồng thời bổ sung việc xem xét lợi ích đối với đơn vị, địa phương bên cạnh lợi ích của đất nước.

Ngoài ra, đại biểu cũng đề nghị điều chỉnh một số thuật ngữ như: thay "cải thiện hạ tầng kỹ thuật" bằng "cải thiện kết cấu hạ tầng"; rà soát quy định về "quyền sở hữu trí tuệ" và "quyền, lợi ích hợp pháp" để tránh trùng lặp khái niệm.