“Kinh tế hôm nay, đạo đức ngày xưa”, được không?

Ảnh: TRẦN HUẤN

Chúng ta đang đứng trong “vùng trắng đục”

GS.TS Đinh Xuân Dũng (Hội đồng Lý luận Phê bình VHNT Trung ương) cho rằng, khi xác định các hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị con người Việt Nam cho giai đoạn mới không thể thiếu cái nhìn thẳng vào thực trạng biến đổi các hệ giá trị, bao gồm cả sự đảo lộn và khủng hoảng đang diễn ra. “Chúng ta không nên nhìn thực trạng ở trạng thái tĩnh mà phải ở trạng thái động, nhìn thấy sự đấu tranh thực sự trong mỗi con người và trong cả xã hội. Cuộc chiến đấu “khổng lồ” này đang dẫn đến những “cú sốc” về văn hóa...”, theo GS Đinh Xuân Dũng.

TSKH Phạm Đỗ Nhật Tiến (Bộ GD&ĐT) khẳng định, thời đại này đang phải chứng kiến sự xuống cấp về văn hóa, suy thoái đạo đức xã hội, do đó cần có các hệ giá trị chuẩn mực làm nền tảng tinh thần cho con người và nền văn hóa Việt Nam. “Phải thẳng thắn thấy rằng ta đang trong giai đoạn khủng hoảng về các giá trị. Hệ giá trị cũ đang mất đi, còn hệ giá trị mới chưa hình thành. Chúng ta đứng trong vùng trắng đục, mọi thứ đều vội vàng, nhất là giới trẻ đang bị cuốn vào guồng quay của văn hóa tốc độ. Sống vội, làm vội, kiếm tiền vội, lười lao động, và trở nên phi giá trị...”, TSKH Phạm Đỗ Nhật Tiến nói.

Cũng không ít nhà nghiên cứu văn hóa bày tỏ lo lắng khi tệ nạn, tiêu cực đang có chiều hướng lan rộng với các biểu hiện như sự giả dối, bệnh thành tích, bệnh hình thức, bè phái, đối phó, thói tùy tiện, thói vô cảm và sự lười nhác...

Theo GS.TS Hồ Sĩ Quý (Viện Thông tin KHXH), văn hóa Việt Nam hiện đang phải đối diện với những lệch lạc giá trị và không thể không lo lắng khi sự giả dối trong nhiều trường hợp lại được coi là bình thường. “Nhiều vụ trọng án đã phơi bày các hiện tượng xã hội quá sức tưởng tượng. Sự giả dối trở nên phổ biến khiến cho xã hội mất niềm tin, nản lòng sự trung thực và tử tế. Bằng giả, danh hiệu giả, kiến thức giả, chất lượng sản phẩm giả, đạo đức giả... vì sao lại có ở khắp nơi và không còn là điều xấu hổ nữa? Nhiều dự án thành phương tiện, công cụ cho bòn rút, tham nhũng”, GS.TS Hồ Sĩ Quý nêu.

GS.TS Phùng Hữu Phú (Phó Chủ tịch thường trực Hội đồng Lý luận Trung ương) nhấn mạnh, chúng ta không thể không suy nghĩ trước ý kiến của đại biểu quốc hội phản ánh tâm tư cử tri: “Muốn kinh tế phát triển như ngày nay và đạo đức xã hội bằng ngày xưa”? Đang rất cần có những thang giá trị chuẩn được xác định rõ ràng, dựa trên thực tế khách quan và những định hướng cơ bản.

Biết tự hào và biết xấu hổ

GS.TS Đinh Xuân Dũng nhấn mạnh, thượng tôn pháp luật là yêu cầu tất yếu của nhà nước pháp quyền, là trách nhiệm và nghĩa vụ của mọi công dân. Nhưng gần đây lại xuất hiện không ít hiện tượng khiến cả xã hội bàng hoàng như người nhà bệnh nhân hành hung bác sĩ; người vi phạm giao thông đánh người thi hành công vụ, phụ huynh học sinh bắt cô giáo quỳ trước mặt mình...

Trong tham luận của mình về vấn đề này, GS Đinh Xuân Dũng nói, ông đã chứng kiến một du học sinh Việt Nam lặng lẽ bỏ đi khi đứng trước một cửa hàng ở nước ngoài, ở đó, người ta ghi bằng tiếng Việt một lời cảnh báo đối với người ăn cắp! “Đối với du học sinh đó và đối với cả chúng ta, không còn chỉ là sự xấu hổ mà là một nỗi đau. Có lẽ, lúc này và những năm tiếp theo, trong công tác tư tưởng, giáo dục và tuyên truyền cần có sự tỉnh táo, kiên trì, thẳng thắn và tâm huyết nuôi dưỡng trong thế giới tinh thần của người Việt Nam đồng thời hai giá trị văn hoá: biết tự hào và biết xấu hổ”, theo GS. Đinh Xuân Dũng.

GS.TS Lê Hồng Lý (Viện Nghiên cứu văn hóa, Viện Hàn lâm KHXH VN) cho rằng, cần đặc biệt phát huy hơn nữa vai trò của gia đình trong giáo dục, nuôi dưỡng nhân cách của mỗi thành viên. Ông nói: “Cha mẹ là hình ảnh, là tấm gương cụ thể đầu tiên cho con cái trong môi trường nhỏ của xã hội, đó là gia đình. Tất cả những việc làm, cách ứng xử, lối sống, việc đối nhân xử thế của cha mẹ đều là những hình ảnh trực quan sinh động cho con cái. Đặc biệt, khi tuổi thơ còn non nớt thì những hình ảnh đó luôn luôn khắc sâu vào tâm trí những đứa trẻ, thậm chí ám ảnh cả đời chúng...”. GS Lê Hồng Lý còn cho rằng, thực hành nghi lễ tâm linh ở gia đình cũng là yếu tố truyền thống tác động rất nhiều tới suy nghĩ lớp trẻ, ngăn họ không làm những việc sai trái.

Ở một góc độ khác, TSKH Phạm Đỗ Nhật Tiến nhận định, ở Việt Nam, vấn đề giá trị chưa bao giờ được đặt ra trong thiết kế chương trình giáo dục. Mục tiêu giáo dục hướng đến con người lý tưởng của CNXH, trong khi đó người học đang đối diện với những va đập giữa một bên là con người lý tưởng của giáo dục XHCN với một bên là con người thực dụng của kinh tế thị trường; giữa một bên là những kỳ vọng về một xã hội tốt đẹp với một bên là sự lên ngôi của cái tha hóa. “Như thế, trong khi chờ đợi một hệ giá trị con người Việt Nam được xác lập, cần đi tới sự thống nhất về một số giá trị cốt lõi mà người Việt Nam nào cũng phải có, bắt đầu trước hết từ các học sinh trong nhà trường phổ thông...”, theo TSKH Phạm Đỗ Nhật Tiến.

AN NHÂN