Mở rộng không gian di sản sau tu bổ
Thành cổ Diên Khánh là công trình kiến trúc quân sự tiêu biểu, mang giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và khảo cổ học, gắn liền với quá trình hình thành và phát triển của vùng đất Khánh Hòa. Việc bảo vệ và khai thác hợp lý di sản này không chỉ giữ gìn bản sắc địa phương mà còn góp phần cụ thể hóa Nghị quyết 09-NQ/TW của Bộ Chính trị về xây dựng, phát triển tỉnh Khánh Hòa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.
Hiện thực hóa mục tiêu đó, UBND tỉnh Khánh Hòa đã phê duyệt và triển khai Dự án Tu bổ, tôn tạo di tích Thành cổ Diên Khánh với tổng mức đầu tư hơn 225 tỉ đồng. Ông Nguyễn Thanh Hiến, Giám đốc Ban Quản lý Dự án phát triển tỉnh Khánh Hòa cho biết dự án được khởi công từ tháng 12.2024 và dự kiến sớm hoàn thành ngay trong năm 2026.
Đến nay, hàng loạt hạng mục chính như nạo vét hộ thành hào, trạm bơm, tu bổ tuyến thành đất, xây cầu Cổng hậu, chỉnh trang các cổng thành, đường lát gạch thẻ và hệ thống 5 công viên đã đạt khoảng 90% sản lượng thi công. Đơn vị thi công cũng đang gấp rút triển khai các hạng mục bổ sung như kè bảo vệ, lát gạch tuyến thành đất, trồng cỏ chống sạt lở taluy và quét vôi ve chỉnh trang các cổng thành. Hệ thống hạ tầng kỹ thuật đã cơ bản đáp ứng tiến độ, đảm bảo an toàn tuyệt đối cho di tích trước mùa mưa bão.
Song song với hạ tầng, UBND tỉnh cũng phê duyệt Đề án “Bảo tồn và phát huy giá trị di tích Thành cổ Diên Khánh giai đoạn 2025 - 2030, tầm nhìn đến năm 2045”. Theo ông Lê Văn Hoa, Phó Giám đốc Sở VHTTDL tỉnh Khánh Hòa, đây là căn cứ pháp lý then chốt để định hình Diên Khánh trở thành đô thị vệ tinh sinh thái - văn hóa gắn kết chặt chẽ với Nha Trang, tạo động lực phát triển kinh tế - xã hội bền vững.
Từng được xây dựng như một "kinh thành thu nhỏ" dưới thời Nguyễn Ánh (1793), Thành cổ Diên Khánh sở hữu cấu trúc quy chuẩn với Hoàng cung (Dinh Tuần vũ), Kỳ đài, Dinh Án sát cùng hệ thống kho lương, kho vũ khí. Tuy nhiên, trước biến cố chiến tranh và sự bào mòn của thời gian, hầu hết kiến trúc nguyên bản bên trong nội thành đã không còn tồn tại.
Thiếu tướng, TS. Nguyễn Xuân Năng, nguyên Giám đốc Bảo tàng Lịch sử Quân sự Việt Nam nhận định: “Khai thác Thành cổ Diên Khánh dưới góc độ kiến trúc hiện gặp nhiều khó khăn do các hạng mục gốc đã bị phá hủy. Dù vậy, di tích lại nắm giữ giá trị vô giá về mặt lịch sử. Giải pháp tối ưu hiện nay là đẩy mạnh khai thác, làm nổi bật các câu chuyện và sự kiện lịch sử còn ghi dấu tại mảnh đất này, đưa di tích thành điểm đến văn hóa – lịch sử tầm vóc.”
Khảo sát thực tế cũng cho thấy không gian nội thành đã biến đổi lớn. Hiện có khoảng 250 - 300 hộ dân với hơn 1.000 nhân khẩu đang sinh sống bên trong lòng di sản. Khảo sát của Viện Bảo tồn di tích chỉ ra rằng, cấu trúc tổng thể thành lũy còn tồn tại khoảng 2.535m thành đất (trong đó 1.280m xuất hiện sụt lún, xói lở chưa tu bổ), các cổng thành (nhất là Cửa Đông và Cửa Tây) giữ được hình thái tương đối tốt, hệ thống hộ thành hào sau chỉnh trang đã phục hồi cảnh quan rõ nét.
Trước thực tế đó, ThS. Nguyễn Thị Hà (Viện Bảo tồn di tích, Bộ VHTTDL) khẳng định việc di dời toàn bộ cư dân là thiếu khả thi. Thay vào đó, cần xác định người dân địa phương chính là chủ thể quản lý và phát huy di sản. Chính quyền cần tập trung chỉnh trang hạ tầng với mật độ xây dựng vừa phải, tạo sự hài hòa giữa nâng cao đời sống dân sinh và bảo vệ không gian di sản.
Khơi thông mạch nguồn để di sản phát huy giá trị
Tại các phiên thảo luận chuyên sâu vừa qua tại Khánh Hòa, nhiều chuyên gia hàng đầu đã đề xuất thay đổi căn bản góc nhìn di sản học truyền thống vốn thiên về xu hướng "bảo tàng hóa" và "đóng khung" di tích. Nhấn mạnh yêu cầu đổi mới này, TS. Nguyễn Thị Thu Trang (Giảng viên Trường Đại học Văn hóa TP.HCM) chỉ ra 4 chuyển dịch phương pháp luận cốt lõi của di sản học hiện đại.
Trước hết, di sản phải được nhìn nhận như một quá trình xã hội hóa liên tục; nghĩa là đối với Thành cổ Diên Khánh, công tác bảo tồn không dừng lại ở việc "đóng băng" tòa thành ở mốc thời gian năm 1793 mà phải gìn giữ trọn vẹn toàn bộ các lớp lịch sử tích tụ - từ pháo đài quân sự, trung tâm hành chính thời Nguyễn, chứng tích kháng chiến đến không gian sống đương đại.
Bên cạnh đó, việc bảo tồn đòi hỏi sự gắn kết hữu cơ giữa yếu tố vật thể và phi vật thể, bởi tường thành hay vòm cổng gạch chỉ thực sự "sống" khi gắn liền với ký ức, lễ hội, giai thoại lịch sử cùng tri thức dân gian, trong khi trùng tu thuần túy vật chất mà triệt tiêu không gian sinh hoạt cộng đồng sẽ dễ biến di tích thành một "xác chết kiến trúc".
Đồng thời, phương pháp tiếp cận mới đặt quyền lợi cộng đồng vào vị trí trung tâm, coi người dân địa phương là chủ thể bảo vệ di sản thay vì "đối tượng nguy cơ", từ đó đòi hỏi chính quyền tránh các mệnh lệnh hành chính thuần túy mà cần bảo đảm sinh kế và tái định cư bền vững để họ thụ hưởng trực tiếp từ kinh tế di sản.
Cuối cùng, tư duy "bảo tồn năng động" sẽ cho phép tái cấu trúc công năng Thành cổ Diên Khánh từ một pháo đài quân sự khép kín trong quá khứ trở thành công viên văn hóa – sinh thái mở, tạo sự giao hòa tự nhiên giữa lịch sử, công nghệ số và không gian xanh của đô thị tương lai.
Trong khi đó, PGS.TS Đặng Văn Bài, nguyên Phó Chủ tịch Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia đề xuất mô hình phát triển Thành cổ Diên Khánh dựa trên ba trụ cột chiến lược bao gồm vành đai xanh cùng hệ thủy văn hào thành, không gian trải nghiệm đa giác quan ứng dụng công nghệ số, và vùng đệm sinh kế cộng đồng.
Trọng tâm của chiến lược này là tích hợp kinh tế di sản với công nghiệp văn hóa nhằm chuyển hóa di tích từ một "chi phí bảo tồn thụ động" thành "tài sản kinh tế năng động". Mô hình này không chỉ tạo nguồn thu tự cân đối để tái đầu tư cho công tác tu bổ, mà còn biến cộng đồng địa phương thành lực lượng bảo vệ di sản tự nguyện và hiệu quả nhất.
Hướng tới cột mốc năm 2045, Thành cổ Diên Khánh được kỳ vọng định vị là "trái tim" sinh thái – nhân văn của đô thị Diên Khánh, trong đó việc hoàn thành đại tu bổ và thực thi Đề án chiến lược không chỉ trả lại tầm vóc lịch sử cho pháo đài Vauban độc đáo bậc nhất Việt Nam, mà còn kiến tạo cực phát triển kinh tế xanh phía Tây, góp phần đưa Khánh Hòa trở thành thành phố trực thuộc Trung ương giàu đẹp, văn minh và đậm đà bản sắc.
