Huyền tích “kiệu bay” trong Lễ hội đền Bà Triệu

VHO - Hơn 17 thế kỷ trôi qua kể từ ngày nữ anh hùng Triệu Thị Trinh tuẫn tiết vì non sông, Lễ hội đền Bà Triệu vẫn được duy trì với tiếng trống hội vang vọng mỗi độ xuân về.

Trong không gian linh thiêng của Khu di tích Bà Triệu, nghi thức rước kiệu với hiện tượng “kiệu bay” từ lâu đã trở thành biểu tượng độc đáo của tín ngưỡng dân gian xứ Thanh, nơi lịch sử, huyền thoại và đời sống cộng đồng hòa quyện trong một dòng chảy văn hóa bền bỉ.

Mốc son lịch sử và không gian thờ tự thiêng liêng

Theo sử sách, năm 248, Bà Triệu cùng anh trai là Triệu Quốc Đạt dựng cờ khởi nghĩa tại núi Nưa, chống lại ách đô hộ của quân Đông Ngô.

Cuộc khởi nghĩa tuy không thành công, nhưng tinh thần quật cường, ý chí “thà làm quỷ nước Nam còn hơn làm vương đất Bắc” đã khắc sâu vào tâm thức dân tộc.

Ngày 22 tháng 2 năm Mậu Thìn (248), nữ tướng tuẫn tiết tại núi Tùng (nay thuộc xã Triệu Lộc, huyện Hậu Lộc cũ, tỉnh Thanh Hóa), để lại một huyền tích bi tráng.

Để tưởng nhớ công lao của bà, nhân dân địa phương lập đền thờ dưới chân núi Tượng Lĩnh (núi Gai), xây lăng mộ trên đỉnh núi Tùng và dựng đình Phú Điền tôn bà làm Thành hoàng làng.

Trải qua các triều đại Lý, Trần, Lê, Nguyễn, hệ thống đền miếu liên tục được tu bổ, sắc phong, quy định tế lễ theo nghi thức quốc lễ.

Không gian di tích ngày nay trở thành một quần thể lịch sử – văn hóa đặc biệt, nơi hội tụ cả yếu tố tín ngưỡng dân gian lẫn chính sử triều đình.

Hằng năm, vào các ngày 20 - 22 tháng 2 âm lịch, Lễ hội đền Bà Triệu được tổ chức trọng thể nhằm tri ân công đức của nữ anh hùng và cầu mong quốc thái dân an.

Trong chuỗi nghi lễ, rước kiệu (còn gọi là rước bóng vua Bà) được xem là nghi thức linh thiêng và độc đáo bậc nhất, thu hút đông đảo người dân và du khách thập phương.

Trước ngày hội, làng Phú Điền lựa chọn 16 trai đinh khỏe mạnh, gia đình thanh sạch, không tang chế để khiêng kiệu.

Họ phải kiêng kỵ, tập luyện suốt nhiều ngày nhằm bảo đảm sự trang nghiêm và an toàn. Kiệu bát cống cổ được sơn son thếp vàng, bên trong đặt bát hương, hộp nữ trang và trầu cau sơn mài, những biểu tượng gắn với thân phận người nữ anh hùng.

Đám rước khởi hành từ đền, qua đình làng rồi tiến lên lăng mộ trên đỉnh núi Tùng. Dẫn đầu là hương án, tiếp đến là phường bát âm với trống, chuông, kèn, sáo, nhị hòa tấu nhịp “lưu thủy”, tạo nên không khí vừa trang nghiêm vừa rộn ràng.

Sau đó là đội hình bát bửu, gươm giáo, cờ hội, lọng vàng và cuối cùng là kiệu Bà cùng đoàn quan viên, bô lão, nhân dân xếp hàng theo phẩm trật.

Đoạn đường lên lăng mộ vốn dốc đứng, cheo leo. Ngày thường, việc leo núi đã khó, huống chi phải khiêng cả cỗ kiệu nặng.

Thế nhưng, trong ngày hội, kiệu Bà vẫn được rước một mạch từ chân núi lên đỉnh mà không nghỉ giữa chừng.

Những người khiêng kiệu truyền lại cảm giác “chân như không chạm đất”, cỗ kiệu nhẹ bỗng như mây ngũ sắc, khiến dân gian gọi hiện tượng ấy là “kiệu bay”.

Huyền tích “kiệu bay” và trò hội trận Ngô - Triệu

Không chỉ có rước kiệu, Lễ hội đền Bà Triệu còn nổi bật với trò diễn dân gian “Ngô - Triệu giao quân”. Trò hội trận mô phỏng cuộc chiến giữa nghĩa quân Bà Triệu và quân Đông Ngô, thường được tổ chức trước sân đình làng Phú Điền.

Trai tráng hai xóm trên, dưới chia thành hai đội, dùng gậy tre làm vũ khí, dàn thế trận rồi xông vào giao tranh. Tiếng hò reo, cổ vũ vang dậy khắp vùng quê, tái hiện khí thế trận mạc xưa trong không gian lễ hội hôm nay.

Theo quan niệm dân gian, năm nào hội trận càng sôi nổi, quyết liệt thì năm ấy dân làng càng gặp nhiều may mắn.

Sau cuộc giao quân, mọi người cùng ăn đồ nguội, theo tích xưa là thức ăn của nghĩa quân chuẩn bị từ hôm trước rồi tiếp tục hòa vào các trò diễn, sinh hoạt lễ hội kéo dài suốt ba ngày.

Hiện tượng “kiệu bay” cũng được lý giải theo nhiều góc độ. Về mặt vật lý, đường núi mấp mô khiến trọng lực phân bố không đều, tạo ra lực xô đẩy tự nhiên giữa những người khiêng kiệu.

Người này níu, người kia rảo bước, khiến cỗ kiệu vừa nghiêng vừa tiến, tạo cảm giác như đang “bay”. Tuy nhiên, điều khó lý giải là trong hàng trăm năm, chưa từng xảy ra sự cố nghiêm trọng, dù có lúc trời mưa gió, đường trơn trượt.

Ở góc độ tín ngưỡng, nhân dân tin rằng Bà Triệu khi mất đã hóa thần, hiển linh trong ngày hội. Trong chạm khắc đình làng Phú Điền, bà được khắc họa như một bà tiên có cánh, cưỡi rồng vàng rong ruổi giữa trời đất.

Đám rước dài uốn lượn như hình tượng rồng bay, biểu trưng cho sự thăng hoa của con người trong không gian thiêng.

Chính sự đan xen giữa yếu tố hiện thực và huyền thoại đã tạo nên giá trị độc đáo của lễ hội.

“Kiệu bay” không chỉ là một hiện tượng lạ mắt mà còn là biểu hiện sinh động của quá trình thiêng hóa nhân vật lịch sử trong tâm thức cộng đồng, cách nhân dân tôn vinh Bà Triệu như một vị thánh bảo trợ cho làng quê và xứ sở.

Lễ hội đền Bà Triệu là dịp thể hiện lòng tri ân của thế hệ hôm nay đối với vị nữ anh hùng dân tộc, đồng thời góp phần giáo dục truyền thống yêu nước, khơi dậy niềm tự hào về vùng đất “địa linh nhân kiệt” Thanh Hóa.

Giá trị của lễ hội không chỉ nằm ở nghi thức hay trò diễn mà còn ở ý nghĩa tinh thần, đạo lý “uống nước nhớ nguồn” được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Năm 2014, Di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật đền Bà Triệu được Nhà nước công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt, khẳng định tầm vóc và giá trị nổi bật của quần thể di tích trong kho tàng di sản văn hóa dân tộc. Đây cũng là cơ sở để địa phương tiếp tục bảo tồn, phát huy giá trị di sản gắn với phát triển du lịch văn hóa, tâm linh.

Theo kế hoạch, Lễ hội đền Bà Triệu năm nay sẽ diễn ra trong ba ngày, từ 8 đến 10.4.2026 (tức 21 - 23 tháng 2 âm lịch), với lễ khai mạc vào sáng 9.4.2026.

Thông tin từ Sở VHTTDL Thanh Hóa cho biết, lễ hội năm nay tiếp tục được tổ chức với quy mô cấp tỉnh tại Khu di tích Bà Triệu.

Phần lễ dự kiến gồm các nghi thức dâng hương, trình chúc văn, diễn văn khai mạc và đánh trống khai hội.

Phần hội là chương trình nghệ thuật sân khấu hóa tái hiện cuộc khởi nghĩa và công lao của nữ anh hùng, cùng các hoạt động tế lễ truyền thống tại đền Bà Triệu, đình Phú Điền, lăng mộ trên núi Tùng, đền Đệ Tứ, miếu Bàn Thề.

Song song với nghi lễ là các hoạt động văn hóa dân gian, trò chơi truyền thống, trưng bày tư liệu, tranh ảnh về thân thế, sự nghiệp của Bà Triệu và lịch sử vùng đất Triệu Lộc.