Triển lãm nằm trong chuỗi hoạt động kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám, đồng thời là một trong những hoạt động mở đầu cho Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026. Sự kiện cũng tiếp nối hành trình đánh thức những lớp ký ức đô thị từ dự án nghệ thuật “Chuyện Đình trong Phố”.
Phát biểu tại lễ khai mạc, ông Nguyễn Văn Tú, Phó Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám cho biết, nền giáo dục khoa cử Việt Nam với lịch sử hơn 950 năm đã đào tạo hàng nghìn bậc hiền tài cống hiến, phụng sự đất nước.
Trong số đó, nhiều nhà khoa bảng không chỉ có đóng góp về học thuật, chính trị mà còn trực tiếp tham gia truyền bá tri thức, phát triển kỹ nghệ dân gian, được nhân dân tôn vinh là tổ nghề.
Theo ông Nguyễn Văn Tú, triển lãm giới thiệu 8 vị đại khoa có những đóng góp đặc biệt đối với sự phát triển các nghề truyền thống, gồm: Thám hoa Lương Như Hộc – tổ nghề in mộc bản; Trạng nguyên Phạm Đôn Lễ – tổ nghề dệt chiếu; Tiến sĩ Trần Lư – tổ nghề sơn ta; Hội nguyên Tiến sĩ Nguyễn Quang Tán – tổ nghề ép dầu; Hoàng giáp Phùng Khắc Khoan – tổ nghề dệt lượt; Tiến sĩ Lê Công Hành – tổ nghề thêu; Tiến sĩ Nguyễn Thì Trung – tổ nghề thuộc da, đóng giày; Tiến sĩ Nguyễn Chính – tổ nghề dát thiếc.
Triển lãm cũng giới thiệu nhà Nho Đặng Huy Trứ, người có vai trò đặc biệt trong việc du nhập và phát triển nghề nhiếp ảnh ở Việt Nam.
Điểm đáng chú ý là các câu chuyện về danh Nho, tổ nghề không được giới thiệu đơn thuần qua tư liệu và tiểu sử mà được chuyển tải bằng ngôn ngữ nghệ thuật đa dạng. Dưới sự giám tuyển của nghệ sĩ, giảng viên Nguyễn Thế Sơn, không gian trưng bày được thiết kế như một cuộc đối thoại giữa lịch sử, các sản phẩm thủ công truyền thống và thực hành sáng tạo đương đại.
Cụ thể, với nghề in mộc bản gắn với Thám hoa Lương Như Hộc, triển lãm giới thiệu hoạt động trình diễn in ấn của nghệ nhân Liễu Chàng Công Đạt cùng các tác phẩm khắc gỗ của Thanh You Gallery và các họa sĩ Trần Công Dũng, Trần Nguyên Đán, Phạm Khắc Quang, Phạm Hùng Anh, Nguyễn Tuệ Thư.
Nghề dệt chiếu gắn với Trạng nguyên Phạm Đôn Lễ được thể hiện qua không gian sắp đặt của họa sĩ Vũ Xuân Đông, kết hợp cùng nghệ nhân làng chiếu cói Nga Sơn (Thanh Hóa).
Trong khi đó, nghề sơn ta của Tiến sĩ Trần Lư được giới thiệu qua những góc nhìn đa dạng về kỹ thuật sơn ta, thếp vàng của các họa sĩ Trương Hoàng Hải, Phạm Ngọc Hòa, Lê Minh Định, Lê Đăng Ninh, Nguyễn Tuấn Cường và Nguyễn Thị Hiếu.
Với nghề ép dầu của Tiến sĩ Nguyễn Quang Tán, nhà điêu khắc Thái Nhật Minh giới thiệu tác phẩm “Thánh sư ép dầu” bằng xi măng và gốm cổ, bên cạnh đèn hình chim của nghệ nhân Đinh Văn Trọng.
Nghề dệt lượt của Trạng Bùng Phùng Khắc Khoan được tái hiện qua thực hành dệt của các nghệ nhân La Khê Nguyễn Thị Thúy Quỳnh, Lê Toản, kết hợp thiết kế áo dài của sinh viên VNU-SIS và các sáng tạo trên chất liệu tơ lụa của họa sĩ Phạm Thủy Tiên.
Các nghề thêu, thuộc da, dát thiếc cũng được tiếp cận bằng những hình thức biểu đạt mới. Tác phẩm thêu của nghệ sĩ Phạm Ngọc Trâm kết hợp tranh lụa đương đại và kỹ thuật thêu vá của họa sĩ Đoàn Văn Tới; nghề thuộc da được giới thiệu qua thực hành của nghệ nhân, họa sĩ Cao Quynh và họa sĩ Vũ Xuân Đông.
Với nghề dát thiếc, các tác phẩm tranh lụa, điêu khắc và thiết kế của Yến Năng, Đỗ Hiệp, Ngô Nhật Thanh, Nam Chi góp phần mở rộng cách nhìn về một nghề thủ công truyền thống.
Riêng với nghề nhiếp ảnh gắn với tên tuổi Đặng Huy Trứ, triển lãm tạo sự kết nối giữa lịch sử và thực hành hình ảnh đương đại qua tác phẩm của nghệ sĩ Nguyễn Thế Sơn, nhiếp ảnh gia Phạm Duy và sinh viên chuyên ngành Nhiếp ảnh nghệ thuật (Đại học Quốc gia Hà Nội).
Một điểm nhấn khác là hệ thống bia khắc mica do họa sĩ Trần Hậu Yên Thế thực hiện xuyên suốt không gian trưng bày. Từ hình tượng bia đá truyền thống đến chất liệu mica và ngôn ngữ thị giác hiện đại, cách thể hiện này tạo nên sự tiếp nối giữa ký ức lịch sử với tư duy sáng tạo hôm nay.
Thông qua sự tham gia của đông đảo nghệ sĩ, nghệ nhân làng nghề và các nghệ sĩ trẻ, triển lãm không chỉ góp phần tôn vinh truyền thống hiếu học, tinh thần trọng tri thức và sáng tạo của dân tộc mà còn gợi mở một cách tiếp cận di sản từ đời sống đương đại.
Những nghề thủ công được giới thiệu không chỉ là dấu tích của quá khứ mà còn chứa đựng tri thức, kỹ năng và kinh nghiệm sáng tạo được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Triển lãm góp phần đưa các không gian di sản trở lại gần hơn với đời sống đương đại, trở thành không gian sáng tạo, nơi lưu giữ và trao truyền những giá trị truyền thống, để di sản văn hóa thực sự trở thành nguồn lực cho sự phát triển đất nước.
Triển lãm “Tổ nghề và danh Nho nước Việt” diễn ra từ ngày 9.11 đến 5.12.2026 tại Nhà Tiền đường, khu Thái Học, Di tích quốc gia đặc biệt Văn Miếu – Quốc Tử Giám.
