Âm nhạc dân tộc Việt Nam được hình thành từ đời sống lao động, phong tục, tập quán và tâm hồn của mỗi vùng quê, kết tinh qua những làn điệu dân ca, tiếng đàn, nhịp phách được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Từ tiếng trống chèo nơi sân đình, câu hát xẩm trên những nẻo đường đến âm thanh réo rắt của đàn bầu, đàn nhị, mỗi thanh âm đều mang theo ký ức văn hóa và cách người Việt gửi gắm tình cảm, suy tư vào nghệ thuật.
Tại Cuộc thi Độc tấu và Hòa tấu nhạc cụ dân tộc toàn quốc năm 2026 tổ chức tại Nhà hát Ca, Múa, Nhạc Quốc gia Việt Nam (phường Phan Đình Phùng, Thái Nguyên) những giá trị ấy tiếp tục được các nghệ sĩ khai thác qua nhiều hình thức biểu diễn, tạo nên cuộc gặp gỡ giữa vốn cổ và sáng tạo đương đại.
Trong chương trình dự thi của Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh Ninh Bình ngày 7.11, các làn điệu chèo cổ như “Đò Đưa”, “Tò Vò”, “Sa lệch chênh”, “Tình thư hạ vị” được lựa chọn, đưa những thanh âm quen thuộc của nghệ thuật diễn xướng Bắc Bộ trở lại sân khấu.
Mỗi làn điệu mang một sắc thái riêng, khi khoan thai, dìu dặt, lúc da diết, sâu lắng, đòi hỏi nghệ sĩ phải am hiểu đặc trưng âm nhạc và làm chủ kỹ thuật biểu diễn để chuyển tải trọn vẹn tinh thần của từng tác phẩm.
Bên cạnh việc gìn giữ vốn cổ, chương trình còn giới thiệu những sáng tác dành cho nhạc cụ dân tộc như “Hồi tưởng” của cố Nhà giáo Nhân dân, nhạc sĩ Xuân Khải, “Dặm trường” và “Hư không đường trường” của nhạc sĩ Quốc Việt, mở rộng khả năng biểu đạt của âm nhạc truyền thống.
Qua tiếng đàn bầu, đàn nhị và đàn tam thập lục, những giai điệu mang màu sắc dân tộc được thể hiện với nhiều cung bậc, từ mềm mại, sâu lắng đến réo rắt, mạnh mẽ, tạo nên những cuộc đối thoại giữa nhạc cụ và cảm xúc người nghe.
Cũng từ mạch nguồn văn hóa ấy, Nhà hát Chèo Hưng Yên mang đến cuộc thi chương trình “Hồn quê ngân khúc điệu Chèo”, lấy hình ảnh bến nước, sân đình, lũy tre và nếp nhà làm điểm tựa sáng tạo, tái hiện không gian văn hóa làng quê đồng bằng Bắc Bộ bằng âm nhạc.
Mở đầu chương trình là tác phẩm hòa tấu “Vọng khúc hồn quê” của nhạc sĩ Đạt Kìm, gợi lại những hình ảnh thân thuộc của quê hương qua âm hưởng chèo, nơi ký ức tuổi thơ, tình cảm gia đình và nỗi nhớ quê nhà được gửi gắm trong từng câu nhạc.
Tiếp nối là cố bản “Đường trường Vị Thủy”, khai thác phong thái khoan thai, sâu lắng của làn điệu truyền thống có khi lại dạt dào như sóng vỗ trường Giang mênh Mông như biển cả ấy là cái phong thái của bậc quân tử tiêu diêu giữa chốn phong Trần, còn “Việc làng” của NSND Huỳnh Tú đưa những âm thanh bình dị trong sinh hoạt, lao động thường ngày vào không gian hòa tấu.
Tiếng rê thóc, sàng sẩy, đập lúa, tiếng búa lò rèn cùng âm thanh từ những vật dụng quen thuộc được kết hợp với tiếng mõ, chuông, sáo, nhị, hồ và nguyệt, tạo nên bức tranh âm thanh mang hơi thở đời sống làng quê Việt Nam.
Từ những chất liệu tưởng chừng bình dị, tác phẩm gợi nhắc mối liên hệ giữa âm nhạc và đời sống cộng đồng, nơi tiếng lao động, sinh hoạt thường ngày cũng có thể trở thành nguồn cảm hứng sáng tạo, góp phần làm giàu thêm ngôn ngữ biểu diễn nhạc cụ dân tộc.
Sang phần độc tấu, tiếng đàn bầu trong “Khóc Tố Như” của NSND Huỳnh Tú là tiếng lòng hậu thế tưởng nhớ thi nhân, đồng thời là lời khóc thương cho nàng Kiều tài hoa bạc mệnh và bao thân phận phụ nữ dưới chế độ phong kiến.
Với những quãng ngân day dứt, những âm rung như nghẹn lại giữa chừng, tiếng đàn bầu khi như lời tự sự, lúc như tiếng nấc cố kìm, để nỗi đau từ trang sách lặng lẽ thấm vào lòng người nghe. Thương nàng Kiều, ta càng thấu tấm lòng Nguyễn Du, tưởng nhớ thi nhân, ta lại nghe trong từng câu đàn niềm xót xa cho những phận người chìm nổi.
Khóc người xưa cũng là thương những cuộc đời chưa được sống trọn một niềm vui, những tình yêu phải dang dở, những ước nguyện bình dị mà suốt đời vẫn ngoài tầm với.
Với “Dạt nước cánh bèo” của nhạc sĩ Đạt Kìm, chất liệu hát xẩm được đưa vào tiếng đàn nhị, gợi những phận người lênh đênh, qua đó khơi dậy sự đồng cảm với những cuộc đời còn nhiều truân chuyên, chìm nổi.
Cảm hứng quê hương và lịch sử được gửi gắm trong “Phú Nông Giang hợp khúc” của nhạc sĩ Trường Lâm, lấy dòng sông Luộc làm điểm tựa sáng tác, gợi lại chiến thắng của danh tướng Trần Khát Chân trước quân Chiêm Thành tại Hải Triều năm 1390.
Những làn điệu “Đường trường duyên phận”, “Hề Đơm Đó” cùng tác phẩm “Người đàn bà điên” tiếp tục mở rộng sắc thái biểu cảm, từ niềm vui lứa đôi, tiếng cười trào lộng đến câu chuyện về người nghệ sĩ mang nỗi nhớ sân khấu và khát vọng trở lại với nghề.
Đặc biệt, trong “Người đàn bà điên” của NSND Huỳnh Tú, tiếng trống khi dồn dập, thôi thúc, lúc ngập ngừng, thổn thức, diễn tả những giằng xé nội tâm và tình yêu sân khấu chưa bao giờ nguôi tắt của người nghệ sĩ.
Từ những làn điệu cổ đến sáng tác mới, các chương trình dự thi cho thấy sự đa dạng trong cách tiếp cận âm nhạc truyền thống, khi nghệ sĩ vừa khai thác giá trị vốn có vừa tìm kiếm những cách thể hiện phù hợp với đời sống nghệ thuật hôm nay.
Đợt 2 của cuộc thi diễn ra tại Thái Nguyên từ ngày 6 đến 12.11.2026; các phần thi từ ngày 7 đến hết ngày 10.11 được tổ chức vào 9h và 20h, mở cửa đón khán giả đến thưởng thức, cổ vũ nghệ sĩ.
Trước đó, Đợt 1 tổ chức tại Lâm Đồng từ ngày 24 đến 30.10.2026, quy tụ 16 đơn vị, gần 400 thí sinh với 52 tiết mục độc tấu và hòa tấu; Ban Tổ chức trao 6 giải Nhất, 12 giải Nhì và Hội Nhạc sĩ Việt Nam trao thêm 14 giải thưởng.
Qua hai đợt tại Lâm Đồng và Thái Nguyên, cuộc thi năm 2026 quy tụ 33 đơn vị nghệ thuật, 18 buổi thi, 150 tiết mục cùng gần 800 nghệ sĩ, diễn viên, tạo không gian giao lưu, trao đổi chuyên môn và giới thiệu những giá trị âm nhạc truyền thống đến công chúng.
Giữa nhịp sống hiện đại, mỗi tiếng đàn, câu chèo và nhịp trống vẫn mang trong mình ký ức của cộng đồng, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa, nuôi dưỡng tình yêu nghệ thuật và tiếp nối những thanh âm làm nên hồn cốt dân tộc.p
