Ngôi đình trên 300 năm vẫn giữ nguyên kiến trúc cổ
Theo tư liệu địa phương, làng Nhân Lý được hình thành từ sự hợp nhất của hai trang Đào và Si. Qua nhiều thế hệ, những cư dân đầu tiên đã biến vùng đất nhiều đầm lầy, cây cối rậm rạp thành một miền quê trù phú. Họ không chỉ phát triển nghề nông, trồng dâu nuôi tằm, dệt lụa mà còn đặc biệt coi trọng việc học.
Tên gọi “Nhân Lý” cũng gửi gắm khát vọng của các bậc tiền nhân. “Nhân” là nhân nghĩa, “Lý” là làng, hàm ý về một cộng đồng lấy lễ nghĩa làm nền tảng, đề cao tinh thần đoàn kết và xem tri thức là con đường lập thân, lập nghiệp. Tinh thần ấy được gìn giữ qua nhiều thế kỷ và kết tinh trong chính ngôi đình của làng.
Ngày nay, đình Nhân Lý vẫn giữ được kiến trúc bề thế, tọa lạc ở phía Tây Bắc làng, được xây dựng từ thời Lê. Theo ghi chép, đình khởi dựng từ thế kỷ 13 với quy mô ban đầu chỉ gồm 3 gian, dài 12m, rộng 7m. Năm 1696, nhân dân trong làng đã góp công, góp của xây dựng tòa Đại Bái nối với hậu cung. Công trình đến năm 1713 (niên hiệu Vĩnh Thịnh thứ 9, đời vua Lê Hy Tông) mới hoàn thành.
Tòa Đại Bái đình Nhân Lý có dáng dấp vững chắc, tạo nên vẻ uy nghi cho công trình. Tòa tiền sảnh được xây dựng hoàn thành vào năm 1754, dưới thời Lê Cảnh Hưng thứ 15. Các hàng cột gỗ lim có đường kính từ 50 đến 55cm, bền chắc với thời gian.
Đình được xây dựng theo phong cách kiến trúc thời Lý - Trần, với các hình long, ly, phượng trang trí trên nóc.
Trong đó, ly - phượng chầu nguyệt mang dáng vẻ thanh nhã, uyển chuyển và đẹp mắt. Hoa văn chạm trổ tinh xảo với các họa tiết long quần, long mã, hà mã sống động. Xà ngang, đầu dư, xà chéo được điêu khắc công phu với hình long, ly, lân, sóc, diệp vân… Đây là những hình thức nghệ thuật điêu khắc gỗ đặc sắc, mang giá trị thẩm mỹ cao.
Trên các xà ngang, đầu dư, bẩy hiên, nghệ nhân xưa chạm khắc nhiều hình rồng, lân, phượng, mây, trúc... với những đường nét tinh xảo, thể hiện sự tài hoa và khéo léo. Đặc biệt, hai bức cốn gỗ trong đình được đánh giá là những tác phẩm đạt đỉnh cao của nghệ thuật điêu khắc gỗ thế kỷ XVII, thể hiện trình độ kỹ thuật và óc sáng tạo của các nghệ nhân Việt Nam thời bấy giờ.
Đình Nhân Lý thờ đức Thành hoàng Đào Tuấn Lương. Ông là người thông hiểu kinh sử và tinh thông võ nghệ, là một vị dũng tướng phò tá Lý Nam Đế - người sáng lập nước Vạn Xuân, đánh bại quân xâm lược nhà Lương vào thế kỷ 6. Với những chiến công hiển hách, ông được phong tước Sùng Văn Mậu công, Đương Cảnh Thành hoàng, Thượng đẳng Phúc thần Đại vương và được thờ tại nhiều nơi như Lang Khê, Đồng Khê và Bạch Đa...
Đình Nhân Lý là nơi thờ tự chính, tôn vinh công lao của ông. Tại đây cũng thờ và ghi danh 12 vị đại khoa tiêu biểu của làng khoa bảng xưa.
Biểu tượng của truyền thống hiếu học
Điều làm nên dấu ấn của làng Nhân Lý không chỉ là ngôi đình cổ, mà còn là truyền thống hiếu học, khoa bảng đã được gìn giữ suốt nhiều thế kỷ.
Trong lịch sử khoa cử Việt Nam, làng Nhân Lý nổi bật với truyền thống hiếu học, sản sinh ra 12 vị đại khoa tiêu biểu gồm: Nguyễn Minh Bích, Nguyễn Thế Khải, Nguyễn Hoản, Phạm Khắc Minh, Phạm Bá Khuê, Phạm Dương, Phạm Hưng Nhân, Phạm Công Sâm, Phạm Như Trung, Phạm Văn Tuấn, Phạm Khuê, Trần Thực. Theo ghi chép từ bia ký, làng Nhân Lý còn có 34 người đỗ cử nhân, hương cống, tú tài, trở thành niềm tự hào về truyền thống hiếu học của vùng đất xứ Đông.
Trong số 12 vị Tiến sĩ, nhiều người từng giữ những chức vụ quan trọng trong triều đình. Nguyễn Minh Bích đảm nhiệm chức Thượng thư; Phạm Bá Khuê và Nguyễn Thế Khải là Thị lang - chức quan đứng thứ hai sau Thượng thư; Phạm Bá Dương và Phạm Hưng Nhân giữ chức Tham chính; nhiều vị khác từng đảm nhiệm vai trò Giám sát ngự sử hoặc tham gia biên soạn kinh sách triều đình.
Đặc biệt, Nguyễn Hoản còn là thành viên Hội Tao Đàn - Tổ chức văn chương nổi tiếng dưới triều vua Lê Thánh Tông, khẳng định uy tín học thuật và văn hóa lừng danh của làng Nhân Lý.
Truyền thống hiếu học ở Nhân Lý được gìn giữ qua nhiều thế hệ và nhiều dòng họ. Trong đó, dòng họ Phạm có tới 8 trong số 12 vị đại khoa của làng. Tiêu biểu là gia đình Tiến sĩ Phạm Bá Khuê với ba đời liên tiếp đỗ đại khoa. Dòng họ Nguyễn Văn có hai vị tiến sĩ là Nguyễn Hoản và Nguyễn Minh Bích, còn dòng họ Nguyễn Thế có Tiến sĩ Nguyễn Thế Khải. Điều đó cho thấy việc học và tinh thần hiếu học đã trở thành truyền thống của nhiều gia đình trong làng.
Ngày nay, những tên tuổi ấy vẫn được lưu danh trong đình làng. Không gian thờ tự vì thế không chỉ gợi nhắc công lao của Thành hoàng Đào Tuấn Lương mà còn trở thành nơi giáo dục truyền thống cho các thế hệ con cháu. Mỗi lần trở về đình làng, người dân không chỉ thắp nén hương tưởng nhớ tiền nhân mà còn được nhắc nhớ về tinh thần trọng học, trọng tài đã làm nên bản sắc của quê hương.
Hàng năm, vào ngày 10.2 âm lịch, người dân lại tổ chức lễ hội đình Nhân Lý để tưởng nhớ Thành hoàng và các bậc tiền nhân. Bên cạnh phần lễ, nhiều hoạt động văn hóa dân gian như hát chèo, đấu vật, cờ tướng cũng được tổ chức. Tục làm rượu nếp "Hoàng Tửu" để tế thần vẫn được lưu giữ đến ngày nay, góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa của làng.
Trải qua bao thăng trầm của lịch sử, truyền thống hiếu học của làng Nhân Lý vẫn được gìn giữ và lan tỏa như một dòng chảy bền bỉ. Đó không chỉ là niềm tự hào về quá khứ khoa bảng rạng danh, mà còn là động lực hun đúc tinh thần học tập, ý chí vươn lên của các thế hệ hôm nay và mai sau. Từ mái đình cổ kính linh thiêng, ngọn lửa tri thức vẫn âm thầm được thắp sáng, góp phần làm nên cốt cách một vùng quê giàu truyền thống văn hiến.
Ngày 29.10.1957, đình được Nhà nước công nhận là danh lam thắng cảnh và di tích lịch sử - văn hóa. Đến năm 1990, công trình tiếp tục được xếp hạng di tích lịch sử, văn hóa cấp quốc gia, khẳng định giá trị nổi bật cả về lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật.
