Thảo luận về dự án Luật Phát triển công nghiệp văn hóa tại phiên thảo luận của Quốc hội sáng 10.11, đại biểu Phan Thị Thùy Linh, Đoàn ĐBQH tỉnh Thanh Hóa đề nghị bổ sung căn cứ xét hỗ trợ đối với sản phẩm đang trong giai đoạn thử nghiệm, đồng thời xây dựng cơ chế đầu tư trở lại cho hoạt động truyền nghề, bảo đảm nguồn lực duy trì và phát huy giá trị di sản văn hóa.
Đề nghị hỗ trợ sáng tạo từ giai đoạn thử nghiệm
Góp ý về căn cứ xét hỗ trợ khi sản phẩm còn đang thử nghiệm tại Điều 21, đại biểu Phan Thị Thùy Linh dẫn ví dụ một doanh nghiệp nhỏ muốn đưa tranh Đông Hồ lên màn ảnh bằng phim hoạt hình. Nhóm sáng tạo đã có kịch bản và những nét vẽ đầu tiên, nhưng để chuyển hình ảnh con gà trong tranh thành nhân vật hoạt hình mà vẫn giữ được sự duyên dáng của nét khắc Đông Hồ, nhóm cần được hỗ trợ một khóa học về kỹ thuật hoạt hình.
Từ những nét vẽ ban đầu, nhóm mới có thể phát triển thành tác phẩm thực sự đến được với công chúng.
Theo đại biểu, Điều 21 của dự thảo Luật đã cho phép hỗ trợ bồi dưỡng để phát triển sản phẩm có bản sắc văn hóa Việt Nam. Tuy nhiên, khoản 2 Điều 22 lại quy định việc đề nghị đánh giá mức độ bản sắc là tự nguyện, trừ trường hợp bản sắc là điều kiện để hưởng hỗ trợ.
Từ đó, đại biểu đặt vấn đề: Khi tác phẩm còn đang thử nghiệm, cơ quan có thẩm quyền sẽ căn cứ vào tiêu chuẩn nào để xét duyệt hỗ trợ khóa học cho nhóm làm phim? Việc xét hỗ trợ sẽ dựa trên kịch bản, kế hoạch làm phim thử hay phải chờ đến khi có kết quả đánh giá bản sắc của tác phẩm?
Dẫn lại câu chuyện trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam, đại biểu cho biết, tại Trường Mỹ thuật Đông Dương trước đây, họa sĩ Trần Văn Cẩn từng vẽ hình chim Phượng rồi phủ lên một lớp sơn son. Khi sơn khô, nghệ nhân Đinh Văn Thành mài lớp sơn phủ để hình ảnh chim Phượng hiện ra. Những thử nghiệm như vậy đã góp phần tạo nên những nét riêng của hội họa sơn mài Việt Nam.
Theo đại biểu, câu chuyện này cho thấy việc hỗ trợ từ giai đoạn thử nghiệm có ý nghĩa rất quan trọng.
Vì vậy, đại biểu đề nghị bổ sung tại Điều 21 quy định về căn cứ xét hỗ trợ, bồi dưỡng đối với sản phẩm đang trong giai đoạn thử nghiệm, gồm các căn cứ về kỹ năng cần bổ sung, tính khả thi của phương án và cách kiểm chứng kết quả sau khóa học. Ở giai đoạn này, không yêu cầu người làm nghề phải có sẵn kết quả đánh giá về bản sắc của tác phẩm.
Đại biểu cũng đề nghị mở rộng cơ hội hỗ trợ cho những người làm nghề ngoài các khu, cụm sáng tạo. Bởi với một làng tranh, việc giữ được những tấm ván khắc xưa là rất quý, nhưng muốn giữ được nghề thì làng nghề còn phải có những người biết khắc tiếp trên những tấm ván mới.
Cần có nguồn lực ổn định để duy trì hoạt động truyền nghề
Góp ý về trách nhiệm đầu tư trở lại cho hoạt động truyền nghề tại Điều 11 và Điều 28, đại biểu Phan Thị Thùy Linh dẫn câu chuyện bảo tồn hát Xoan.
Năm 2011, UNESCO ghi danh hát Xoan vào danh sách di sản cần bảo vệ khẩn cấp. Tại phường Xoan An Thái, nghệ nhân Nguyễn Thị Lịch đã dạy lại từng bài hát cho lớp trẻ. Đến năm 2017, khi hát Xoan được chuyển sang danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, Phú Thọ đã có 62 người kế nhiệm được đào tạo, trang bị kỹ năng để truyền dạy cho thế hệ sau.
Đại biểu ghi nhận, trên thực tế, đã có các chính sách hỗ trợ nghệ nhân và hoạt động truyền dạy di sản. Tuy nhiên, điều dự thảo Luật cần làm rõ là nguồn lực ổn định để việc truyền nghề được duy trì lâu dài.
Theo đại biểu, hiện nay hát Xoan đã được đưa lên sân khấu và xuất hiện trong các chương trình du lịch. Vấn đề đặt ra là sau những chương trình đó, phần nào từ nguồn thu sẽ được trở lại với phường Xoan để nghệ nhân có kinh phí mở lớp, dạy cho những người tiếp tục theo nghề.
Từ thực tế này, đại biểu đề nghị cụ thể hóa tại Điều 11 cơ chế để địa phương có thể đặt hàng truyền nghề theo kế hoạch nhiều năm, hỗ trợ cả người dạy và người học ngay tại phường hát, làng nghề.
Kết quả không chỉ được đo bằng số lớp đã mở mà còn phải được đánh giá qua các bài hát, những kỹ thuật mà người học đã làm chủ và sự đánh giá của chính cộng đồng phường hát, làng nghề.
Đối với Điều 28, đại biểu đề nghị bổ sung quy định yêu cầu doanh nghiệp có thỏa thuận với cộng đồng chủ thể khi xin hỗ trợ từ ngân sách nhà nước để trực tiếp khai thác thương mại một di sản văn hóa cụ thể. Đại biểu cho rằng, thỏa thuận cần xác định rõ phạm vi, hình thức khai thác và người đại diện do cộng đồng lựa chọn. Phần doanh thu dành cho hoạt động truyền nghề cũng cần được xác định cụ thể về cách tính, người nhận và mục đích sử dụng để cộng đồng có thể giám sát.
Riêng đối với di sản có nguy cơ thất truyền, đại biểu nhấn mạnh Nhà nước vẫn phải bảo đảm kinh phí bảo vệ, kể cả khi di sản chưa tạo ra doanh thu. Bởi theo đại biểu, bản sắc không chỉ cần được công nhận bằng một danh hiệu mà còn cần người gìn giữ có thể sống bằng chính nghề mình đang giữ.
Đại biểu Phan Thị Thùy Linh nhắc lại những thử nghiệm sơn mài tại Trường Mỹ thuật Đông Dương và quá trình gìn giữ hát Xoan để cho rằng cả hai đều được nuôi dưỡng bằng niềm tin, thời gian và sự kiên trì của những người sáng tạo, truyền dạy.
Đại biểu đề nghị dự thảo Luật cần tiếp nối tinh thần đó, tạo điều kiện để người sáng tạo được thử sức khi chưa có sản phẩm hoàn chỉnh, đồng thời bảo đảm để những người gìn giữ di sản có điều kiện để tiếp tục thực hành, sáng tạo và truyền nghề.
