Âm nhạc dân tộc Việt Nam được kết tinh từ đời sống, phong tục và tâm hồn của nhiều cộng đồng qua nhiều thế hệ, mỗi nhạc cụ, làn điệu đều mang theo những câu chuyện văn hóa, góp phần tạo nên diện mạo phong phú của nền âm nhạc truyền thống.
Trong dòng chảy ấy, những tìm tòi sáng tạo của nghệ sĩ hôm nay đang mở ra nhiều cách tiếp cận mới với di sản.
Tại Cuộc thi Độc tấu và Hòa tấu nhạc cụ dân tộc toàn quốc năm 2026 tổ chức tại Thái Nguyên ngày 10.11 trở thành điểm hội tụ của những sắc màu nghệ thuật, từ âm hưởng Chèo, Then, Soong Cô đến âm nhạc các dân tộc Đông Nam Á.
Mở đầu chương trình buổi sáng, Nhà hát Sân khấu Truyền thống Quốc gia Việt Nam giới thiệu chương trình nghệ thuật “Nguồn Cội”, xây dựng hành trình từ những tiếng đàn độc tấu đến không gian hòa tấu nhiều sắc màu.
Ở phần độc tấu, bốn tác phẩm gồm: “Đường trường thu không”, “Vọng nguyệt”, “Cổ vận hoài thương” và “Đan tâm nhất phiến” khai thác những sắc thái khác nhau của âm nhạc truyền thống qua tiếng đàn nhị và đàn bầu.
Mở đầu là tác phẩm “Đường trường thu không” qua tiếng đàn nhị, đưa người nghe trở về với vẻ đẹp của âm nhạc truyền thống, những câu nhạc tưởng chừng thân thuộc tiếp tục mở ra những rung động mới qua cách cảm nhận và thể hiện của nghệ sĩ hôm nay.
Tiếp nối là tác phẩm “Vọng nguyệt”, sáng tác của NSƯT, nhạc sĩ Lê Văn Thiết, dàn dựng và chỉ huy của NSƯT, nhạc sĩ Đào Tuấn Hải. Hình tượng vầng trăng trở thành điểm tựa để âm nhạc kể câu chuyện về tâm tình, nỗi nhớ và những rung động sâu kín của con người.
Với tác phẩm “Cổ vận hoài thương”, sáng tác và dàn dựng của NSƯT, nhạc sĩ Lê Trần Vinh, tiếng đàn bầu gợi lên miền ký ức với những âm hưởng xưa và các giá trị được thời gian chắt lọc.
Tiếp đó, tác phẩm “Đan tâm nhất phiến” gửi gắm sự thủy chung của người nghệ sĩ với nghệ thuật, niềm trân trọng những giá trị cha ông trao truyền và khát vọng giữ cho ngọn lửa cội nguồn tiếp tục cháy sáng trong sáng tạo hôm nay.
Từ những tiếng đàn độc tấu, chương trình chuyển sang phần hòa tấu, mở rộng không gian nghệ thuật bằng sự kết hợp của nhiều nhạc cụ và sắc thái biểu đạt khác nhau.
Tác phẩm “Tam vận đồng nguyên” do NSƯT, nhạc sĩ Lê Trần Vinh và NSƯT, nhạc sĩ Đào Tuấn Hải dàn dựng, gợi mở tư tưởng nhiều sắc màu, nhiều tiếng nói nhưng cùng chung một mạch nguồn văn hóa.
Những âm sắc nhạc cụ dân tộc cùng đối thoại, nâng đỡ và tạo nên một chỉnh thể thống nhất, chất liệu truyền thống được tiếp cận bằng tư duy sáng tạo hôm nay, vừa giữ căn cốt vừa mở ra khả năng biểu đạt mới.
Tiếp nối là tác phẩm “Duyên nợ bến sông”, sáng tác và dàn dựng của NSƯT, nhạc sĩ Lê Trần Vinh, khai thác vẻ đẹp trữ tình của âm nhạc truyền thống qua câu chuyện tình yêu, sự chờ đợi và lòng thủy chung.
Tác phẩm gợi nhắc chữ "duyên" trong những cuộc gặp gỡ, trong tình yêu và ký ức đồng thời mở rộng sự kết nối giữa âm nhạc truyền thống với công chúng hôm nay.
Khép lại chương trình là tác phẩm “Vạn mã quy triều”, sáng tác và dàn dựng của NSƯT, nhạc sĩ Lê Trần Vinh, chỉ huy dàn nhạc NSƯT, nhạc sĩ Đào Tuấn Hải.
Từ hình tượng vạn mã, âm nhạc mở ra không gian mạnh mẽ, rộng lớn và hào hùng, phía sau hình tượng ấy là ý nghĩa về sự trở về, nơi những dòng chảy văn hóa cùng hướng về quê hương và nguồn cội.
Tiếp nối hành trình khám phá các giá trị âm nhạc truyền thống, Đoàn Nghệ thuật Dân tộc tỉnh Tuyên Quang mang đến những tác phẩm độc tấu và hòa tấu do NSƯT Ngô Sỹ Tùng sáng tác, khai thác chất liệu văn hóa vùng cao.
Ở phần độc tấu, tác phẩm “Mùa nước đổ” được thể hiện qua tiếng đàn pile, gợi nhịp chuyển mùa trên những thửa ruộng vùng cao, nơi thiên nhiên và hoạt động lao động của con người gắn bó mật thiết.
Tiếp đó, tác phẩm “Vũ khúc khèn yêu” khai thác âm sắc khèn Mông, nhạc cụ gắn bó với đời sống tinh thần và sinh hoạt văn hóa của đồng bào, tiếng khèn trở thành phương tiện biểu đạt tình cảm, mang theo sắc thái riêng của văn hóa miền núi.
Nếu phần độc tấu tập trung vào tiếng nói riêng của từng nhạc cụ, phần hòa tấu lại mở rộng không gian âm nhạc bằng sự phối hợp của nhiều âm sắc.
Hai tác phẩm “Âm vang đại ngàn” và “Rừng thiêng” tiếp tục khai thác chất liệu âm nhạc núi rừng, gợi không gian văn hóa miền sơn cước với những sắc thái âm thanh mang đậm hơi thở đại ngàn.
Đáng chú ý, chương trình còn giới thiệu tác phẩm “Hoa đẹp Chăm Pa”, dân ca Lào được NSƯT Ngô Sỹ Tùng chuyển soạn và phát triển cho dàn nhạc.
Từ chất liệu dân ca, tác phẩm mở rộng không gian biểu đạt của nhạc cụ dân tộc, đưa âm nhạc truyền thống bước vào cuộc gặp gỡ với những sắc thái văn hóa khác trong khu vực.
Cũng trong ngày 10.11, Đoàn Nghệ thuật các Dân tộc tỉnh Thái Nguyên giới thiệu chương trình “Mạch nguồn hội tụ”, lấy cảm hứng từ sự phong phú của văn hóa các dân tộc cùng sinh sống trên địa bàn.
Hai tác phẩm độc tấu đàn bầu mở đầu chương trình gồm “Tò vò” và “Nếp” do nhạc sĩ Ngô Hồng Quang sáng tác và phối khí, đặt chất liệu âm nhạc truyền thống bên cạnh những tìm tòi mang hơi thở đương đại.
Tác phẩm “Tò vò” khai thác chất liệu âm nhạc Chèo, gợi mở không gian văn hóa Bắc Bộ với những âm điệu duyên dáng, đậm đà bản sắc dân gian, qua tiếng đàn bầu, những nét nhạc sân khấu truyền thống được chuyển tải bằng ngôn ngữ biểu diễn của nhạc cụ dân tộc.
Trong khi đó, tác phẩm “Nếp” mang hơi thở đương đại, thể hiện sự chuyển động và sáng tạo những giá trị truyền thống qua tư duy nghệ thuật mới, hai tác phẩm đặt cạnh nhau tạo nên cuộc đối thoại giữa chất liệu dân gian và cách tiếp cận của nghệ sĩ hôm nay.
Từ tiếng đàn bầu độc tấu, chương trình chuyển sang không gian hòa tấu với ba tác phẩm “Mạch”, “Gọi” và “Hội”, kết nối những chất liệu văn hóa đặc trưng của các cộng đồng dân tộc trong nước và quốc tế.
Tác phẩm “Mạch” lấy cảm hứng từ Then cổ của người Tày Thái Nguyên, gợi nhắc dòng chảy văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Chất liệu Then trở thành điểm khởi đầu cho câu chuyện về sự tiếp nối những giá trị truyền thống.
Tiếp nối là tác phẩm “Gọi”, phát triển từ lối hát Soong Cô của người Sán Dìu, nơi tiếng hát giao duyên trở thành nhịp cầu kết nối những tâm hồn, qua ngôn ngữ hòa tấu, chất liệu dân ca được đặt trong không gian biểu đạt mới nhưng vẫn giữ dấu ấn văn hóa riêng.
Khép lại phần hòa tấu là tác phẩm “Hội”, phát triển từ làn điệu dân ca Wau Bulan (Diều Trăng) của Malaysia, mở ra không gian giao lưu và giao thoa văn hóa quốc tế.
Ba tác phẩm với ba sắc thái văn hóa được kết nối bằng ngôn ngữ hòa tấu nhạc cụ dân tộc, đưa câu chuyện từ mạch nguồn bản địa đến nhịp cầu quốc tế, thể hiện khát vọng gìn giữ và lan tỏa những giá trị nghệ thuật truyền thống.
Đến tối cùng ngày, Nhà hát Ca múa nhạc Quân đội là đơn vị cuối cùng tham gia biểu diễn trong khuôn khổ đợt 2 tại Thái Nguyên, mang đến chương trình nghệ thuật với chủ đề “Bản hòa ca đất Việt”.
Phần hòa tấu dàn nhạc gồm ba tác phẩm: “Âm vang non nước”, “Giang sơn gấm vóc” và “ASEAN - Tinh hoa hội tụ”, kết hợp chất liệu truyền thống với tư duy phối khí hiện đại, mở rộng không gian âm nhạc từ bản sắc Việt Nam đến giao lưu khu vực.
Mở đầu là tác phẩm “Âm vang non nước”, sáng tác và chỉ huy dàn nhạc của Trung tá, nhạc sĩ Nguyễn Tùng, tiếng sáo vút cao hòa cùng âm sắc dàn nhạc và nhịp trống trầm hùng, khắc họa bức tranh núi rừng hùng vĩ, quê hương thanh bình cùng sức sống bền bỉ của dân tộc.
Tiếp nối là tác phẩm “Giang sơn gấm vóc” của Đại tá, NSƯT, nhạc sĩ Trần Quốc Đạt dưới sự chỉ huy dàn nhạc của Trung tá, nhạc sĩ Nguyễn Tùng. Âm giai mượt mà, mộc mạc khắc họa vẻ đẹp trù phú của đất nước từ núi cao, sông dài đến biển đảo bao la.
Trong khi đó, tác phẩm “ASEAN - Tinh hoa hội tụ” của Trung tá, nhạc sĩ Tạ Duy Tuấn mở ra không gian âm nhạc đa sắc màu, giao thoa tinh hoa các dân tộc Đông Nam Á, trở thành nhịp cầu âm nhạc kết nối tình hữu nghị, hướng tới tương lai hòa bình và thịnh vượng.
Từ không gian hòa tấu rộng lớn, chương trình chuyển sang phần độc tấu với 6 loại nhạc cụ gồm: đàn tranh, đàn tỳ bà, sáo trúc, đàn bầu, đàn tam thập lục và K’ni, mỗi nhạc cụ được giới thiệu qua hai tác phẩm với chất liệu và sắc thái riêng.
Với đàn tranh, tác phẩm “Phận Tơ vò” của NSND Huỳnh Tú khai thác chất liệu âm nhạc Chèo truyền thống, gợi lên những nỗi niềm dâu bể, éo le và ngang trái trong thân phận con người.
Qua tiếng đàn giàu cảm xúc, âm hưởng Chèo khi duyên dáng, đằm thắm, lúc sâu lắng, xót xa, tạo nên những chuyển biến tâm trạng phức tạp, phía sau những giằng xé vẫn đọng lại tình yêu thương, lòng bao dung và sự sẻ chia giữa con người với cuộc đời.
Tiếp đó, tác phẩm “Nghiêng nghiêng mây gió, lô xô non ngàn” của Trung tá, nhạc sĩ Tạ Duy Tuấn mang chất liệu âm nhạc dân gian vùng cao miền Tây Bắc, mở ra bức tranh thiên nhiên hùng vĩ nhưng thơ mộng.
Qua tiếng đàn tranh êm ái, mênh mang, những dãy núi trùng điệp, mây ngàn bảng lảng và những cơn gió đại ngàn hiện lên giàu sức gợi, tác phẩm còn khắc họa sự giao hòa giữa thiên nhiên với tâm hồn phóng khoáng, hồn nhiên của con người miền núi phía Bắc.
Ở phần độc tấu đàn tỳ bà, tác phẩm “Dạ nguyệt” của Trung tá, nhạc sĩ Nguyễn Tùng khai thác âm hưởng dân ca Nam Bộ và đàn ca tài tử, đưa người nghe về miền sông nước yên bình dưới ánh trăng huyền ảo.
Không gian trữ tình ấy tiếp tục được mở rộng qua tác phẩm “Sắc màu” của Thiếu tướng, nhạc sĩ Đức Trịnh, phối khí bởi Thượng tá, nhạc sĩ Đức Tân.
Sự kết hợp giữa dân ca Bắc Bộ, nhịp Trống cơm rộn ràng và câu hò miền Trung đằm thắm tạo nên bức tranh văn hóa đa dạng mà thống nhất.
Với sáo trúc, tác phẩm “Tiếng sáo lưng trời” của Trung tá Phan Trọng Quang đưa người nghe đến miền núi rừng Tây Bắc, nơi ruộng bậc thang, mây ngàn và nhịp sống vùng cao hiện lên qua âm thanh trong trẻo.
Tiếng sáo như lời gọi bạn, gọi mùa, đong đầy ân tình và tình yêu với núi rừng, trái ngược với sắc thái dịu dàng ấy, tác phẩm “Vượt sóng” của NSƯT, nhạc sĩ Đinh Linh lại khai thác những chuyển động mạnh mẽ của biển cả.
Tiết tấu khi cuộn trào như sóng dữ, lúc rít lên như cơn bão, tạo nên không gian âm nhạc giàu kịch tính, ngợi ca ý chí kiên cường và lòng can đảm của con người trước thiên nhiên.
Tiếng đàn bầu tiếp tục mở ra những câu chuyện giàu cảm xúc qua tác phẩm “Khóc… Tố Như” của NSND Huỳnh Tú, cảm tác từ “Độc Tiểu Thanh ký” của Nguyễn Du.
Tác phẩm gửi gắm niềm thương cảm trước kiếp tài hoa bạc mệnh, đồng thời thể hiện hình ảnh một trái tim kiên cường vượt lên số phận để tìm về chốn bình yên.
Trong khi đó, tác phẩm “Bình minh tháp cổ” của Trung tá, nhạc sĩ Nguyễn Tùng khai thác chất liệu âm nhạc Chăm, gợi vẻ đẹp trầm mặc của tháp cổ và ánh bình minh, biểu tượng cho sức sống trường tồn của các giá trị văn hóa truyền thống.
Ở phần độc tấu đàn tam thập lục, tác phẩm “Rặng cây trước gió” của NSƯT, nhạc sĩ Đinh Linh khắc họa hình ảnh những hàng cây đứng vững trước phong ba, gửi gắm biểu tượng về sức sống bền bỉ, bất khuất của dân tộc.
Tiếp đó, tác phẩm “Sa mạc huyền bí” do Thiếu tá chuyên nghiệp Binh Văn sáng tác, phối khí, đưa người nghe đến không gian phương Đông kỳ ảo, tiếng đàn khi mềm mại, miên man như dải cát vàng, lúc dồn dập như cơn bão cát cuộn mịt mùng.
Khép lại phần độc tấu là tiếng đàn K’ni qua hai tác phẩm “Giai điệu Tây Nguyên” của NSND Huỳnh Tú và “Rừng thiêng” của Thiếu tá chuyên nghiệp Binh Văn.
Nếu “Giai điệu Tây Nguyên” khai thác không gian cồng chiêng, mối giao cảm giữa con người với thần linh và lời tỏ tình da diết của lứa đôi, thì “Rừng thiêng” kết nối âm hưởng hoài cổ với dòng chảy âm nhạc đương đại, tái hiện Tây Nguyên huyền bí nhưng tràn đầy sức sống.
Qua loạt chương trình, nhiều chất liệu âm nhạc được đặt trong những cách thể hiện khác nhau, từ Chèo, Then, Soong Cô, âm hưởng núi rừng đến dân ca các nước trong khu vực, mỗi tác phẩm mở ra một lát cắt văn hóa, góp phần làm phong phú ngôn ngữ biểu đạt của nhạc cụ dân tộc.
Đợt 2 Cuộc thi Độc tấu và Hòa tấu nhạc cụ dân tộc toàn quốc năm 2026 diễn ra tại Thái Nguyên từ ngày 6 đến 12.11.2026, tạo không gian để các đơn vị nghệ thuật giao lưu, trao đổi chuyên môn và giới thiệu những giá trị âm nhạc truyền thống đến công chúng.
Thông qua những chương trình dự thi, các nghệ sĩ tiếp tục tìm tòi cách thể hiện mới trên nền tảng chất liệu dân gian, để những thanh âm được trao truyền qua nhiều thế hệ tiếp tục hiện diện, ngân vang trong đời sống văn hóa đương đại.
