Giữ rừng để giữ hồn di sản Mỹ Sơn

Tại cuộc làm việc mới đây ở Khu đền tháp Mỹ Sơn (xã Thu Bồn, TP. Đà Nẵng), hai bên trao đổi giải pháp phục hồi sinh cảnh, chuẩn hóa dữ liệu loài và nghiên cứu nguồn lực từ các-bon rừng. Vấn đề không chỉ là thêm một chương trình bảo vệ thiên nhiên, mà còn là kết nối quản lý rừng, bảo tồn công trình Chăm và sinh kế cư dân trong một kế hoạch có trách nhiệm thực hiện.

Rừng không đứng ngoài giá trị di sản

Theo BQL Mỹ Sơn, Khu bảo vệ cảnh quan di tích lịch sử văn hóa Mỹ Sơn rộng 1.160,05ha, trong đó có 1.115,68ha đất lâm nghiệp, chủ yếu là rừng đặc dụng. Ngày 23.9.2026, UBND TP. Đà Nẵng ban hành Quyết định số 4326/QĐ-UBND giao BQL thực hiện đầy đủ chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của chủ rừng. Quyết định này xác lập rõ hơn trách nhiệm quản lý, nhưng để thực hiện hiệu quả, đơn vị cần bổ sung chuyên môn lâm sinh, nâng cao năng lực giám sát đa dạng sinh học và bảo đảm nguồn kinh phí. Đây cũng là những vấn đề mà hợp tác kỹ thuật với WWF-Việt Nam có thể góp phần giải quyết.

Nhìn từ trên cao, những cụm tháp gạch sẫm màu nằm giữa vòng xanh của rừng Mỹ Sơn. Nhưng đây không đơn thuần là cảnh quan bao quanh di tích. Theo hồ sơ Di sản thế giới của UNESCO, thánh địa nằm trong bồn địa cao, được núi bao quanh, gắn với đầu nguồn sông Thu Bồn. Vị trí và tính chất thiêng liêng của nơi này là những thành tố gắn với tính xác thực của di sản.

Bảo vệ rừng vì vậy phải gắn với bảo tồn cảnh quan và môi trường tồn tại của các công trình cổ. Thảm thực vật, dòng chảy, xói mòn và độ ẩm có quan hệ trực tiếp với điều kiện bảo tồn di tích. Tuy nhiên, trồng thêm cây không mặc nhiên đồng nghĩa với bảo tồn tốt hơn. Những can thiệp gần nền móng, thay đổi dòng chảy hoặc ảnh hưởng đến các tầng khảo cổ cần được đánh giá thận trọng.

Trong tham luận “Mỹ Sơn Xanh – Từ giá trị di sản và hệ sinh thái đến mô hình kinh tế di sản và động lực phát triển du lịch xanh của thành phố Đà Nẵng” trình bày tại tọa đàm khoa học “Mỹ Sơn Xanh” tháng 9.2026, TS. Hoàng Văn Long, Viện Nghiên cứu Phát triển Kinh tế – Xã hội thành phố Đà Nẵng đã đề xuất tiếp cận ba lớp giá trị: kiến trúc – tôn giáo Champa, hệ sinh thái rừng và cảnh quan thung lũng gắn với tín ngưỡng. Từ cách tiếp cận này, việc trùng tu đền tháp, bảo vệ rừng và tổ chức du lịch không thể được xem là những nhiệm vụ độc lập. Thách thức nằm ở cơ chế phối hợp để mỗi hoạt động bảo tồn không gây tác động bất lợi đến những giá trị khác của di sản.

Giữ rừng từ những tuyến tuần tra

BQL Mỹ Sơn duy trì hai đợt tuần tra rừng mỗi tuần, phối hợp kiểm lâm, công an, lực lượng quân sự và chính quyền địa phương kiểm tra các khu vực có nguy cơ xâm hại, tháo gỡ hàng trăm bẫy thú. Từ năm 2023, diện tích rừng tự nhiên được giao khoán cho cộng đồng tham gia bảo vệ; riêng năm 2026, nhóm cộng đồng Nhuận Sơn gồm 34 hộ nhận khoán 1.011,38ha rừng.

Trong mùa khô 2026, BQL Mỹ Sơn phối hợp với BQL rừng đặc dụng Đà Nẵng và nhóm hộ Nhuận Sơn tuần tra vùng giáp đất sản xuất, đường rừng, khu vực khách tham quan và những điểm dễ phát sinh nguồn lửa; kết hợp tuyên truyền, phát hiện sớm nguy cơ cháy và xâm hại. Theo báo cáo, năm 2025 và 9 tháng đầu năm 2026 không xảy ra cháy rừng, đây là kết quả đáng ghi nhận, tuy nhiên, không có nghĩa nguy cơ đã hết.

Sự tham gia tự nguyện của người dân còn thể hiện ở việc giao nộp động vật hoang dã. Trong tháng 9 và tháng 10.2026, các lực lượng chức năng đã phối hợp đưa rùa núi nâu, rùa núi vàng và rùa cổ sọc trở lại môi trường tự nhiên tại khu bảo vệ cảnh quan Mỹ Sơn.

Cũng tại tọa đàm nói trên, trong tham luận về bảo tồn nguồn gen thực vật và phát triển dược liệu, PGS.TS. Lưu Hồng Trường, Viện Sinh thái học Miền Nam/Viện Công nghệ Tiên tiến đề xuất nghiên cứu sinh kế từ tài nguyên có kiểm soát.

Trong câu chuyện “Du lịch vì bảo tồn thiên nhiên và di sản tại Mỹ Sơn”, ThS. Bùi Văn Tuấn, Giám đốc Công ty TNHH HIVOOC gợi mở những trải nghiệm thiên nhiên có trách nhiệm. Đây là các hướng đề xuất cần tham khảo để câu chuyện giữ rừng phải đi cùng điều kiện sống của người bảo vệ rừng, nhưng sinh kế cũng không thể là lý do đưa thêm hoạt động khai thác vào nơi nhạy cảm.

Từ bảo vệ diện tích đến phục hồi sinh cảnh

Theo số liệu BQL Mỹ Sơn, khu rừng quanh di sản ghi nhận 238 loài thực vật có mạch và 607 loài động vật. Đợt giám sát bằng 30 bẫy ảnh từ tháng 12.2025 đến tháng 1.2026 ghi nhận 27 loài thú và chim mặt đất. Nhưng kết quả một đợt khảo sát chưa đủ xác định xu hướng phục hồi. Giá trị của hệ thống giám sát nằm ở việc theo dõi nhiều mùa, nhiều năm để nhận diện những sinh cảnh cần ưu tiên bảo vệ.

Bàn về “Phục hồi sinh cảnh và tái hoang dã tại Mỹ Sơn”, TS. Nguyễn Mạnh Hà, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Thiên nhiên và Phát triển (CCD), lưu ý không thể đánh đồng độ che phủ với chất lượng hệ sinh thái; đánh giá phục hồi phải xem cấu trúc cây, tái sinh tự nhiên, nơi ở, nguồn thức ăn và sức ép săn bắt. Theo hướng ấy, cần ưu tiên giảm tác động gây suy thoái, giữ cây mẹ, thúc đẩy tái sinh; trồng bổ sung hoặc tái thả có chọn lọc và theo dõi sau can thiệp.

Đây là hướng hợp tác WWF-Việt Nam có thể đem lại chuyển biến thực chất: rà soát danh lục loài, tập huấn bẫy ảnh, chuyển giao phần mềm và chuẩn hóa quy trình giám sát. Khi có chuỗi dữ liệu đáng tin, BQL có thể ưu tiên tuần tra, khoanh vùng nguy cơ và đánh giá phục hồi dựa trên chứng cứ, thay vì chỉ ghi nhận số loài. Việc nghiên cứu cơ chế biện pháp bảo tồn hiệu quả dựa trên khu vực ngoài hệ thống khu bảo tồn (OECM) cũng phải đối chiếu tình trạng pháp lý của rừng đặc dụng Mỹ Sơn; chưa thể coi khu vực đã đủ điều kiện hoặc được công nhận.

Tại buổi làm việc giữa BQL Mỹ Sơn và WWF-Việt Nam, các chuyên gia đã dẫn chứng một phép thử cụ thể là khoảng 35ha rừng keo của người dân ở đầu nguồn hồ Thạch Bàn. Các chuyên gia gợi mở chuyển dần sang cây bản địa lâu năm, nhưng giải pháp chỉ khả thi khi tính đến quyền sử dụng đất, thu nhập trong thời gian chuyển đổi và cơ chế chia sẻ lợi ích. Hướng nghiên cứu tín chỉ các-bon trên hơn 1.000ha rừng cũng chưa phải nguồn thu đã hình thành: cần làm rõ pháp lý, phương pháp đo đạc, chi phí xác minh và hiệu quả ròng. Trước mắt, BQL dự kiến rà soát dữ liệu, cử cán bộ tập huấn đầu tháng 11.2026. Hai bên cũng đang hướng tới kế hoạch hợp tác ba năm làm cơ sở xem xét ký văn bản ghi nhớ.

Hệ thống thông tin địa lý (GIS) có thể kết nối ranh giới rừng, tuyến tuần tra, điểm bẫy ảnh và vùng nguy cơ cháy với bản đồ khảo cổ, thoát nước, khu tham quan. Song bản đồ cần người cập nhật và quy trình xử lý cảnh báo. Mọi hoạt động mở đường, trồng cây hay phát triển trải nghiệm phải được đánh giá đồng thời về sinh cảnh, tầng khảo cổ và cảnh quan thiêng.

Hợp tác giữa BQL Mỹ Sơn và WWF-Việt Nam vì thế chỉ có ý nghĩa lâu dài nếu chuyển được cam kết thành năng lực thực tế: cán bộ giám sát rừng chủ động hơn, nguy cơ cháy và xâm hại được phát hiện sớm, sinh cảnh được phục hồi có kiểm chứng, cộng đồng có lợi ích đủ để tiếp tục giữ rừng. Thước đo không phải số kế hoạch được ký, mà là những thay đổi bền vững trong khu rừng đang cùng đền tháp làm nên giá trị di sản Mỹ Sơn.