Đề nghị chuyển từ ưu đãi theo quy mô vốn sang đánh giá hiệu quả thực chất của dự án
Góp ý vào dự thảo Nghị quyết của Quốc hội về cơ chế, chính sách đặc thù phát triển du lịch Việt Nam, đại biểu Lê Hữu Trí, Đoàn ĐBQH tỉnh Khánh Hòa cho rằng, muốn du lịch Việt Nam đủ sức cạnh tranh với thế giới và thực sự trở thành ngành kinh tế mũi nhọn, vấn đề cốt lõi không chỉ nằm ở việc đưa ra bao nhiêu cơ chế, chính sách ưu đãi. Trước hết và trên hết, cần xác định rõ Việt Nam sẽ phát triển du lịch theo mô hình nào, với triết lý nào và lợi thế cạnh tranh nào.
Đại biểu cho rằng, cần bắt đầu từ việc nhận diện, khai thác hiệu quả những giá trị đặc sắc mà thiên nhiên và lịch sử ban tặng; nền văn hóa đa dạng, bản sắc dân tộc độc đáo, cảnh quan thiên nhiên, khí hậu, di sản, danh thắng và tinh hoa ẩm thực của từng vùng, miền. Trên cơ sở đó, hình thành những sản phẩm du lịch có bản sắc riêng, khác biệt, chất lượng cao, đủ sức hấp dẫn và giữ chân du khách quốc tế.
Mục tiêu cuối cùng không chỉ là thu hút ngày càng nhiều khách du lịch mà quan trọng hơn là gia tăng giá trị chi tiêu, kéo dài thời gian lưu trú và nâng cao nguồn thu cho đất nước, tạo sinh kế và cải thiện thu nhập thực chất cho người dân.

Theo đại biểu, nếu không xác định được hướng đi và sản phẩm đặc trưng thì dù có nhiều cơ chế ưu đãi, du lịch Việt Nam vẫn khó tạo ra lợi thế cạnh tranh và bứt phá bền vững.
Không thể phát triển du lịch bằng cách chỉ ưu đãi nhà đầu tư mà phải bắt đầu từ việc tạo ra những sản phẩm du lịch khác biệt, mà thế giới muốn đến, du khách muốn trải nghiệm và người dân được thụ hưởng.
Qua nghiên cứu dự thảo, đại biểu cho rằng, việc có chính sách đủ sức hấp dẫn để thu hút các dự án du lịch quy mô lớn, có tính chiến lược và khả năng lan tỏa là cần thiết. Tuy nhiên, nếu chính sách ưu đãi chủ yếu dựa vào quy mô vốn đầu tư, diện tích và tính chất dự án mà chưa gắn chặt với hiệu quả kinh tế - xã hội thì rất dễ dẫn đến tình trạng ưu đãi lớn cho nhà đầu tư nhưng giá trị đóng góp thực chất cho địa phương, cho đất nước lại không tương xứng.
Thực tế cho thấy, không phải dự án nào có tổng vốn đầu tư lớn cũng tạo ra nhiều khách du lịch, nhiều việc làm hay đóng góp lớn cho ngân sách.
Các dự án sử dụng diện tích đất rất lớn, thời gian triển khai kéo dài nhưng hiệu quả khai thác thấp, thậm chí để đất đai và tài nguyên bị lãng phí, không hình thành sản phẩm du lịch đủ sức thu hút khách, ít liên kết với doanh nghiệp và người dân địa phương, có thể gây áp lực lên hạ tầng, môi trường và tài nguyên.
Mặt khác, nếu lấy số lượng lao động làm tiêu chí chủ yếu để xác định mức ưu đãi thì có thể tạo ra động cơ chạy theo số lượng, trong khi điều ngành du lịch cần là nguồn nhân lực có trình độ, kỹ năng nghề nghiệp, khả năng ngoại ngữ và chất lượng phục vụ chuyên nghiệp.
Vì vậy, đại biểu đề nghị không nên thiết kế chính sách ưu đãi theo hướng chỉ xét điều kiện đầu vào của dự án mà phải chuyển mạnh sang đánh giá hiệu quả đầu ra. Cần bổ sung các tiêu chí cụ thể như số lượng khách thực tế thu hút hằng năm, doanh thu và mức đóng góp ngân sách, số lượng việc làm ổn định, có chất lượng, tỷ lệ lao động tại chỗ, mức độ liên kết, tiêu thụ sản phẩm, dịch vụ của doanh nghiệp và người dân địa phương, hiệu quả sử dụng đất cũng như các cam kết về bảo vệ môi trường và phát triển bền vững.
Đặc biệt, cần quy định cơ chế hậu kiểm, đánh giá định kỳ và thu hồi hoặc điều chỉnh ưu đãi đối với những dự án không thực hiện đúng cam kết, chậm đưa dự án vào khai thác hoặc không đạt các tiêu chuẩn hiệu quả đã đăng ký mà không có lý do chính đáng.
Có như vậy, chính sách ưu đãi mới thực sự trở thành công cụ thúc đẩy phát triển du lịch, chứ không trở thành cơ chế phân bổ lợi ích cho nhà đầu tư, trong khi Nhà nước và xã hội phải gánh chịu phần rủi ro.
"Ưu đãi đầu tư du lịch không nên được xem là phần thưởng cho quy mô vốn mà phải là sự ghi nhận đối với những giá trị mà dự án tạo ra cho nền kinh tế và cộng đồng. Nhà đầu tư được hưởng ưu đãi lớn hơn khi tạo ra giá trị gia tăng lớn hơn và đóng góp nhiều hơn, có trách nhiệm hơn đối với địa phương. Không nên để chính sách đặc thù trở thành cơ chế tạo lợi thế về đất đai và tài chính cho một số nhà đầu tư, nhất là các dự án lớn, trong khi Nhà nước và người dân phải gánh chịu chi phí cơ hội về tài nguyên, hạ tầng và ngân sách", đại biểu đề nghị.
Bảo đảm người dân tham gia, thụ hưởng thành quả phát triển du lịch
Đặc biệt quan tâm đến chính sách đất đai và bảo đảm quyền lợi của người dân trong phát triển du lịch, đại biểu cho biết, dự thảo có những cơ chế hỗ trợ về đất đai, mặt bằng và đầu tư hạ tầng du lịch. Tuy nhiên, nếu chỉ chú trọng tạo thuận lợi cho doanh nghiệp tiếp cận đất đai mà chưa quy định đầy đủ cơ chế bảo vệ quyền lợi cho người dân thì rất dễ phát sinh xung đột lợi ích, khiếu kiện và bất bình đẳng trong thụ hưởng thành quả phát triển.
Đại biểu cho rằng, một nghịch lý cần tránh là người dân sống ở địa bàn có tài nguyên du lịch, có di sản, có cảnh quan thiên nhiên nhưng khi du lịch phát triển lại bị đứng ngoài chuỗi giá trị và thậm chí mất sinh kế truyền thống.
Từ đó, đại biểu đề nghị tại Điều 7 cần bổ sung cơ chế bảo đảm sự tham gia thực chất của cộng đồng dân cư trong quá trình lập và triển khai dự án; công khai phương án thu hồi đất, bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; bảo đảm sinh kế lâu dài cho người dân bị ảnh hưởng. Đồng thời, cần có chính sách hỗ trợ trực tiếp hộ kinh doanh, hợp tác xã, doanh nghiệp nhỏ và vừa, các mô hình du lịch cộng đồng, du lịch nông nghiệp, du lịch văn hóa và du lịch sinh thái.
"Người dân không chỉ là đối tượng được hỗ trợ mà phải trở thành chủ thể tham gia và được hưởng lợi từ phát triển du lịch", đại biểu bày tỏ.
Đối với chính sách phát triển nguồn nhân lực và thị thực du lịch, đại biểu đánh giá cao việc dự thảo quan tâm đến đào tạo nhân lực và chính sách thị thực, đặc biệt tại Điều 10 và Điều 11. Tuy nhiên, chính sách đào tạo hiện nay cần tránh tình trạng đào tạo theo số lượng, cấp chứng chỉ nhưng không đáp ứng được yêu cầu thực tế của doanh nghiệp và thị trường.
Đại biểu đề nghị gắn hỗ trợ đào tạo với nhu cầu sử dụng lao động, ưu tiên đào tạo ngoại ngữ, kỹ năng số, quản trị du lịch, kỹ năng phục vụ chuyên nghiệp và bảo tồn giá trị văn hóa bản địa; đồng thời có cơ chế khuyến khích doanh nghiệp tham gia đào tạo và tuyển dụng lao động tại chỗ.
Đối với chính sách thị thực, cần nghiên cứu mở rộng đối tượng, thời hạn và điều kiện áp dụng một cách linh hoạt, bảo đảm tính cạnh tranh với các quốc gia trong khu vực. Đồng thời, cần gắn chính sách thị thực với mục tiêu thu hút khách du lịch lưu trú dài ngày, khách có mức chi tiêu cao, khách du lịch chuyên đề và khách quay trở lại Việt Nam. Cần tránh tư duy chỉ tăng số lượng khách nhập cảnh mà chưa quan tâm đầy đủ đến mức chi tiêu, thời gian lưu trú và giá trị kinh tế mà mỗi du khách mang lại.

