Ủng Thành cổ năm xưa nay còn đâu?

Đáng chú ý nữa, dấu tích về Ủng Thành - Đoài Môn cũng được phát hiện vào năm ấy và được đánh giá rất có giá trị nay đang nằm ở đâu, cơ quan quản lý cũng như các bên liên quan đã làm gì với di chỉ khảo cổ quan trọng gắn với lịch sử thành Đại La?

Xuất hiện hai điểm thờ dưới chân cầu vượt

Còn nhớ, năm 2001, trong quá trình thi công kè, nạo vét sông Tô Lịch, một đội thi công đã phát hiện cọc gỗ, đồ gốm, tiền đồng... và những bộ di cốt. Từ các hiện vật được đưa lên trong quá trình thi công, ngay sau đó xuất hiện những chuyện “ly kỳ” lan truyền trong dư luận. Tuy đã được giới chuyên môn làm sáng tỏ với những nhận định khoa học, nhưng tại đây vẫn phủ lên bởi những diễn giải mang màu sắc huyền bí.

Có lẽ vì thế trên mạng xã hội hiện nay vẫn bắt gặp những clip khai thác nội dung kể về sự bí hiểm của sông Tô Lịch, cho thấy những giai thoại ấy chưa hoàn toàn biến mất khỏi đời sống. Cuối tháng 10 vừa qua, chúng tôi trở lại đoạn sông Tô Lịch nơi phát hiện khảo cổ cách đây hơn 20 năm để tiến hành khảo sát, tìm lại dấu tích của đoạn thành cổ xưa. Đối chiếu với ảnh cũ, cảnh quan, hạ tầng giao thông đã hoàn toàn thay đổi không còn nhận ra. Cầu vượt, đường tránh đoạn cầu T11 km4+821 (thuộc địa phận phường Ba Đình, Hà Nội) đã thông thoáng. Nhưng nơi đây lại xuất hiện cơ sở thờ tự tự phát. Trong quá trình khảo sát khu vực, bên kia đường, đối diện với di tích lịch sử cấp thành phố đền Quán Đôi nằm sát dòng Tô Lịch, chúng tôi bất ngờ phát hiện hai ban thờ nằm dưới chân cầu vượt.

Một nơi thờ tự không biển hiệu, không bảng giới thiệu, cũng không có thông tin rõ ràng nguồn gốc hay đối tượng thờ tự. Ở phía trên dựng khung sắt. Xung quanh nhiều ghế đá được cúng tiến. Trên ban thờ lớn, nhiều pho tượng nhỏ với hình dáng, kích thước khác nhau được đặt chen chúc, không theo một bố cục thờ tự dễ nhận diện. Cỏ cây mọc đan xen quanh khu vực; chai lọ, bát đĩa, mảnh sành sứ và đồ thờ vỡ nằm ngổn ngang dưới những gốc cây, lẫn với rác thải bị bỏ lại lâu ngày. Mùi hôi từ rác phân hủy bốc lên trong không gian ẩm thấp, tương phản với vẻ trang nghiêm thường thấy ở những nơi thờ tự. Cách điểm này không xa khoảng 2m cũng xuất hiện nơi thờ tự, nay đã hoang phế không còn hương khói.

Để tìm hiểu phần nào về hai nơi thờ tự dưới chân cầu vượt này, chúng tôi qua di tích đền Quán Đôi, nơi đối diện với miếu thờ. Sau khi bày tỏ thắc mắc vì sao ở bên kia dòng Tô Lịch, dưới chân cầu vượt xuất hiện những hai miếu thờ, một người trông coi di tích tại đền Quán Đôi cho biết: “Sau đợt thi công ven sông Tô Lịch năm 2001, những câu chuyện về trấn yểm và “cô hồn” được lan truyền, người dân đã góp tiền dựng một ban thờ đá nhỏ với mong muốn thờ cúng, cầu an cho các cô hồn. Về sau, khi công trình đường trên cao hoàn thành, người dân tiếp tục mở rộng nơi thờ tự”.

Cho tới thời điểm hiện nay, thời điểm xây dựng miếu thờ bên kia sông vẫn là ẩn số. Tại một miếu thờ, chúng tôi bắt gặp một người đàn bà ngoài 40 tuổi, ăn mặc tuềnh toàng, tóc tai bú xù đang nằm trên ghế. Người phụ nữ này tự xưng trông coi miếu thờ cách đây hai tháng vàđưa ra những thông tin hoang đường.

Dù hiện trạng xuống cấp, hoạt động thờ cúng tại miếu vẫn diễn ra vào các ngày lễ trong tháng. Cũng theo người trông coi di tích đền Quán Đôi, ngày tuần nhà đền vẫn đưa lễ sang miếu bên kia thắp hương. Thi thoảng có vài đoàn khoảng 20 người ở nhiều địa phương đến dâng lễ cúng bái. Người dân sở tại cũng đến thắp hương. Những thông tin này cho thấy, việc thờ cúng vẫn tiếp diễn, tng khi người chịu trách nhiệm trông nom và cơ chế quản lý chưa được làm rõ. Câu hỏi đặt ra là, khi người dân dựng cơ sở thờ tự phát ngay chân cầu vượt T11 km4+821, chính quyền địa phương, cơ quan chức năng có biết để hướng dẫn, quản lý, tránh tình trạng hoạt động mê tín dị đoan.

Vị trí Ủng Thành năm xưa giờ ở đâu?

Cũng tại khu vực phát hiện di vật, cổ vật ở lòng sông Tô Lịch năm xưa, nhiều nhà nghiên cứu lịch sử, khảo cổ còn tìm thấy hiện trạng Ủng Thành còn khá nguyên vẹn. Theo tài liệu công bố kết quả thám sát, khai quật tại khu vực này cho phép nhận diện một cấu trúc thành nhỏ gần hình chữ nhật, dài khoảng 54m, rộng 52m. Đó là khoảng khu vực số 392 đường Bưởi nhìn sang hiện nay.

Vấn đề quan trọng nằm ở niên đại. Việt Sử lược ghi việc Cao Biền đắp lại La Thành năm 866, trong đó có sáu ủng môn. Sinh thời, PGS.TS Đỗ Văn Ninh từng đưa ra giả thuyết dấu tích được phát hiện có thể là một trong sáu ủng thành ấy. Tuy nhiên, dựa trên các lớp gia cố và di vật thu được, nhóm khai quật bước đầu xác định lớp xây dựng chính của cấu trúc được khảo sát vào khoảng giữa thế kỷ XVIII; dấu tích sửa chữa, tôn tạo có thể thuộc cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX.

Thế nhưng, qua khảo sát tại khu vực này và chiếu theo vị trí từng khai quật năm 2003, nay nằm ngay cạnh sát cầu T11 km4+821, những dấu tích thành lũy được ghi nhận trong hồ sơ khai quật không còn lộ diện trên mặt đất. Theo người trông coi đền Quán Đôi, khu vực này đã bị san lấp từ lâu. Đoạn được xác định là di tích Ủng Thành năm xưa theo chúng tôi có thể lấy địa điểm số nhà 392 đường Bưởi đối chiếu sang, nay đã bị san gạt làm đường xuống của cầu vượt, không còn cách nào định vị dấu tích. Hiện tại khu vực này đã làm cầu vượt, hai đường dẫn lên xuống và ta luy đường cầu.

Chẳng lẽ trong quá trình thi công cầu đường khu vực số nhà 392 đường Bưởi, tiếp giáp với dòng Tô Lịch, người ta đã không còn giữ lại dấu tích Ủng Thành xưa? Sự thay đổi của hiện trạng đặt ra câu hỏi không thể: Phần đất từng phát lộ dấu tích Ủng Thành đã được san lấp vào thời điểm nào, phục vụ công trình gì và quá trình đó có được khảo sát, đánh giá về mặt khảo cổ hay không? Nếu dấu tích hiện không còn nhận diện được trên bề mặt, điều đó chưa đồng nghĩa di tích đã bị phá hủy hoàn toàn, bởi những cấu trúc khảo cổ có thể vẫn nằm dưới các lớp đất san lấp.

Nhưng chính vì chưa thể xác định tình trạng bảo tồn chỉ bằng quan sát bên ngoài, việc đối chiếu hồ sơ khai quật với hồ sơ thi công, san lấp và khảo sát hiện trạng là yêu cầu cấp thiết. Cơ quan quản lý di sản đã tiếp tục theo dõi địa điểm này ra sao? Đơn vị nào chịu trách nhiệm bảo vệ khu vực sau khai quật, và những giá trị lịch sử từng được nhận diện đã được gìn giữ như thế nào qua quá trình phát triển đô thị?

Câu hỏi về Ủng Thành hôm nay không chỉ là tìm lại vị trí một dấu tích thành lũy xưa. Đó còn là câu hỏi về trách nhiệm đối với di sản: Khi một địa điểm khảo cổ được xác định có giá trị nhưng hiện trạng đã thay đổi đáng kể, hồ sơ bảo tồn phải được đối chiếu, trách nhiệm phải được xác định và tình trạng thực tế cần được công khai làm rõ. Trở lại với câu chuyện “thánh vật” sông Tô Lịch, điều cần làm sáng tỏ không chỉ là những gì đã được phát hiện năm 2001 hay dấu tích Ủng Thành được bảo tồn ra sao, mà còn là trách nhiệm đối với những gì đang hiện hữu hôm nay.

Một địa điểm thờ tự vẫn có người lui tới, những dấu hiệu mất an toàn hiện diện ngay tại chỗ, nhưng chủ thể quản lý chưa được xác định rõ, khoảng trống ấy cần được lấp bằng hồ sơ, câu trả lời chính thức và hành động cụ thể của cơ quan có thẩm quyền, không thể chỉ dừng ở việc ghi nhận hiện trạng.