Người trẻ kể chuyện di sản, đưa nghề chằm nón ngựa Phú Gia đến gần đời sống

Trong dòng chảy của đời sống hiện đại, bảo tồn nghề thủ công truyền thống không chỉ dừng lại ở việc gìn giữ kỹ thuật và sản phẩm, mà còn cần những cách thức mới để công chúng hiểu, quan tâm và tiếp tục kết nối với các giá trị văn hóa.

Từ mong muốn đó, nhóm sinh viên Trường Đại học FPT Đà Nẵng thực hiện dự án “Kẽ chằm kể chuyện”, lấy nghề chằm nón ngựa Phú Gia làm chủ đề xuyên suốt.

Thông qua các hình thức truyền thông sáng tạo, triển lãm trực tiếp và ứng dụng công nghệ, dự án góp phần kể lại câu chuyện về một làng nghề lâu đời bằng ngôn ngữ gần gũi với công chúng hiện đại.

Kể câu chuyện phía sau chiếc nón hàng trăm năm tuổi

Nón ngựa Phú Gia là sản phẩm thủ công truyền thống gắn với làng nghề Phú Gia, thuộc xã Cát Tường, huyện Phù Cát, tỉnh Bình Định trước đây (nay là xã Xuân An, tỉnh Gia Lai).

Với lịch sử hình thành và phát triển khoảng 300 năm, chiếc nón không chỉ phục vụ nhu cầu sử dụng mà còn mang những dấu ấn văn hóa, lịch sử đặc trưng của vùng đất võ Bình Định (cũ).

Tên gọi “nón ngựa” gắn với hình ảnh những chiếc nón từng được sử dụng khi cưỡi ngựa, đặc biệt trong tầng lớp phong lưu, quyền quý và các võ quan.

Một số sản phẩm được trang trí cầu kỳ với chụp bạc, họa tiết rồng, phượng chạm trổ trên đỉnh nón, thể hiện sự tinh xảo và tính biểu trưng của sản phẩm.

Để hoàn thiện một chiếc nón ngựa Phú Gia, người thợ phải sử dụng các nguyên liệu tự nhiên như lá kè, cây giang, rễ dứa và trải qua nhiều công đoạn thủ công. Từ đan sườn mê, thắt sườn, làm vành, thêu hoa văn đến xử lý lá, lợp lá và chằm nón, mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự khéo léo, kiên nhẫn cùng kinh nghiệm được tích lũy qua nhiều năm.

Giá trị của nghề không chỉ nằm ở sản phẩm hoàn thiện mà còn ở tri thức dân gian, kỹ năng chế tác và kinh nghiệm được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Tháng 4.2024, Bộ VHTTDL ban hành Quyết định số 956/QĐ-BVHTTDL, đưa Nghề chằm nón ngựa Phú Gia vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, thuộc loại hình Nghề thủ công truyền thống. Đây là sự ghi nhận đối với những giá trị văn hóa của làng nghề, đồng thời tôn vinh cộng đồng nghệ nhân, những người đang bền bỉ gìn giữ kỹ thuật chế tác truyền thống.

Tuy nhiên, với một bộ phận người trẻ, nghề thủ công truyền thống vẫn còn khá xa lạ. Nhiều người biết đến chiếc nón nhưng chưa có nhiều cơ hội tìm hiểu quy trình tạo tác, kỹ thuật chế tác hay câu chuyện của những người làm nghề.

Từ thực tế đó, “Kẽ chằm kể chuyện” lựa chọn cách tiếp cận không chỉ giới thiệu chiếc nón như một sản phẩm văn hóa, mà còn kể về toàn bộ hành trình phía sau. Những nguyên liệu, công cụ, kỹ thuật thủ công và con người làng nghề được khai thác thành các nội dung trực quan, giúp công chúng hiểu rõ hơn giá trị của di sản.

Không gian triển lãm được xây dựng theo hướng trải nghiệm, đưa khách tham quan tiếp cận nghề truyền thống qua từng lớp nội dung

“Chạm kẽ chằm” - trải nghiệm di sản bằng hình thức mới

Một trong những hoạt động nổi bật của dự án là triển lãm văn hóa “Chạm kẽ chằm - khám phá nghề chằm nón ngựa Phú Gia”, diễn ra từ ngày 31.10 đến 1.11.2026 tại TP. Đà Nẵng.

Không gian triển lãm được xây dựng theo hướng trải nghiệm, đưa khách tham quan khám phá nghề truyền thống qua từng lớp nội dung. Thay vì chỉ trưng bày những chiếc nón hoàn thiện, chương trình tập trung giới thiệu các yếu tố cấu thành nên sản phẩm, từ nguyên liệu tự nhiên, dụng cụ đến những công đoạn chế tác thủ công.

Qua đó, người xem có thể hình dung rõ hơn quá trình tạo nên một chiếc nón ngựa Phú Gia, đồng thời hiểu vì sao mỗi sản phẩm đều chứa đựng nhiều công sức và kinh nghiệm của người thợ.

Bên cạnh hoạt động trưng bày, triển lãm còn tổ chức các trải nghiệm tương tác như mặc áo dài, chụp ảnh cùng nón ngựa và lưu giữ khoảnh khắc bằng máy ảnh lấy liền. Những hoạt động này góp phần tạo không gian kết nối giữa văn hóa truyền thống với nhu cầu khám phá, trải nghiệm của công chúng hiện đại, đặc biệt là giới trẻ.

Điểm đáng chú ý là cách tổ chức khuyến khích người tham dự chủ động quan sát, tìm hiểu thay vì chỉ tiếp nhận thông tin một chiều. Những chi tiết tưởng chừng nhỏ bé trên chiếc nón được đặt trong mối liên hệ với kỹ thuật, tri thức và câu chuyện của cộng đồng làm nghề.

Qua đó, người xem có thể nhận ra giá trị của nghề không chỉ nằm ở sản phẩm hoàn thiện mà còn ở quá trình lao động công phu, sự khéo léo và kinh nghiệm được người thợ tích lũy qua nhiều năm.

Kết nối di sản với công nghệ, phát huy vai trò người trẻ

Song song với triển lãm trực tiếp, “Kẽ chằm kể chuyện” còn phát triển nội dung trên các nền tảng truyền thông số và xây dựng website giới thiệu nghề chằm nón ngựa Phú Gia.

Điểm nhấn là ứng dụng mô hình 3D, cho phép người xem quan sát chiếc nón từ nhiều góc độ, tìm hiểu cấu trúc và các chi tiết tạo nên sản phẩm. Những nội dung giới thiệu về nguyên liệu, kỹ thuật chế tác và giá trị văn hóa của làng nghề cũng được trình bày theo hướng trực quan, dễ tiếp cận.

Việc ứng dụng công nghệ giúp câu chuyện về nón ngựa Phú Gia vượt ra khỏi giới hạn của một không gian trưng bày hay địa điểm địa lý cụ thể. Công chúng có thể tìm hiểu, khám phá và chia sẻ thông tin thông qua các thiết bị cá nhân.

Tuy nhiên, công nghệ không thay thế giá trị của hiện vật hay kỹ thuật thủ công truyền thống, mà đóng vai trò hỗ trợ diễn giải, giúp người xem dễ hình dung hơn về sản phẩm và khơi gợi sự quan tâm đến những giá trị văn hóa phía sau.

Một điểm đáng chú ý khác của dự án là đặt người trẻ vào vai trò chủ động trong hành trình lan tỏa di sản. Với nhóm sinh viên Trường Đại học FPT Đà Nẵng, đây cũng là cơ hội vận dụng kiến thức về truyền thông, sáng tạo nội dung và công nghệ vào một vấn đề văn hóa thực tiễn.

Từ quá trình tìm hiểu làng nghề đến xây dựng nội dung và tổ chức triển lãm, nhóm hướng đến việc chuyển tải thông tin về di sản thành những hình thức gần gũi hơn với công chúng. Một hình ảnh về chiếc nón, đoạn video giới thiệu công đoạn chế tác hay trải nghiệm tại triển lãm đều có thể trở thành điểm khởi đầu để người trẻ quan tâm, tìm hiểu sâu hơn về nghề truyền thống.

Dẫu vậy, truyền thông di sản không chỉ dừng lại ở việc tạo ra những nội dung hấp dẫn. Điều quan trọng là bảo đảm tính chính xác của thông tin, tôn trọng giá trị nguyên bản và phản ánh đúng vai trò của nghệ nhân, những người trực tiếp gìn giữ nghề.

Vì vậy, để các dự án sáng tạo phát huy hiệu quả, cần có sự kết nối giữa nghệ nhân, cộng đồng địa phương, các đơn vị giáo dục và thế hệ trẻ. Trong đó, cộng đồng làng nghề giữ vai trò chủ thể của di sản; người trẻ có thể đóng góp bằng những phương thức diễn giải, truyền thông và lan tỏa phù hợp với đời sống hôm nay.

Từ những đường chằm nhỏ trên chiếc nón ngựa Phú Gia, “Kẽ chằm kể chuyện” và triển lãm “Chạm kẽ chằm” mở ra một cách kể mới về nghề thủ công truyền thống. Dự án cho thấy di sản có thể được tiếp cận không chỉ qua tư liệu hay không gian trưng bày chuyên biệt, mà còn bằng những trải nghiệm gần gũi, sinh động trong đời sống thường ngày.

Việc nghề chằm nón ngựa Phú Gia được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia là sự ghi nhận những giá trị đã được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ. Nhưng để di sản tiếp tục có sức sống, bên cạnh nỗ lực bảo tồn của nghệ nhân và địa phương, cần thêm sự quan tâm, tìm hiểu và tham gia của các thế hệ kế tiếp.

Bởi gìn giữ di sản không chỉ là bảo tồn những giá trị thuộc về quá khứ, mà còn là tìm cách để những giá trị ấy tiếp tục được hiểu, được kể và kết nối với đời sống đương đại.