Giai điệu cuộc sống đánh thức ký ức Việt trong thời đại số

Người trẻ nghe lại thanh âm quê hương

Cuối tuần qua, Bộ VHTTDL tổ chức lễ phát động chương trình Thanh âm Việt Nam. Giai điệu cuộc sống năm 2026 - Hành trình tuổi trẻ gìn giữ và lan tỏa Thanh âm Việt Nam tới các cơ sở giáo dục, đào tạo trực thuộc Bộ trên cả nước. Tham dự có Thứ trưởng Bộ VHTTDL Nguyễn Huy Dũng; Vụ trưởng Vụ Khoa học công nghệ, Đào tạo và Môi trường Nguyễn Anh Vũ, Trưởng Ban Tổ chức; Chủ tịch Hội đồng Thành viên Tổng công ty Truyền thông đa phương tiện VTC Chu Tiến Đạt, Phó Trưởng Ban Tổ chức. Hoạt động nối tiếp lễ phát động chung ngày 12.10, hướng người học đến việc ghi nhận những âm thanh gần gũi trong đời sống.

Đó có thể là tiếng chuông xe đạp trên phố sớm, tiếng gió qua rặng tre, tiếng đàn tính hay lời ru ầu ơ. Những âm thanh tưởng chừng rất đỗi quen thuộc ấy đôi khi chỉ còn trong ký ức khi nếp sống thay đổi. Bởi vậy, câu hỏi “Nếu Việt Nam có một âm thanh trong bạn, âm thanh ấy là gì?” không đòi hỏi câu trả lời giống nhau. Mỗi người có thể tìm thấy tiếng nói quê hương từ chính trải nghiệm của mình rồi lưu lại, gửi tới cộng đồng.

Chương trình triển khai trên cơ sở Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn 2045 và Quyết định số 2625/QĐ-BVHTTDL ngày 2.10.2026. Mục tiêu là từng bước xây dựng Ngân hàng giai điệu Việt Nam, Bản đồ âm nhạc Việt Nam, nơi các làn điệu dân ca, tiếng nhạc cụ và âm thanh đời sống được ghi nhận, số hóa, lưu giữ, làm nguồn tư liệu cho hoạt động bảo tồn, nghiên cứu và sáng tạo.

Phát biểu tại lễ phát động, Vụ trưởng Vụ Khoa học công nghệ, Đào tạo và Môi trường Nguyễn Anh Vũ nhấn mạnh vai trò và nhiệt huyết của thế hệ trẻ trong gìn giữ, phát huy giá trị văn hóa dân tộc qua âm nhạc. Theo ông, năm 2026 là năm đầu tiên triển khai Nghị quyết số 80-NQ/TW, đồng thời tổ chức Ngày Văn hóa Việt Nam 24.11. Trong chuỗi hoạt động ấy, chương trình mong khơi dậy tình yêu văn hóa và khuyến khích học sinh, sinh viên tham gia bằng những việc làm cụ thể, bắt đầu từ âm thanh họ nghe thấy mỗi ngày.

Điểm mới là người tham gia không nhất thiết phải là nghệ sĩ hay có điều kiện đến một sân khấu tập trung. Trao đổi với sinh viên, ông Chu Tiến Đạt cho biết, ý tưởng chương trình bắt nguồn từ định hướng của lãnh đạo Bộ VHTTDL về việc phát huy vai trò chủ động của người dân trong sáng tạo văn hóa. Đây là lần đầu một cuộc thi của ngành được tổ chức trên phạm vi toàn quốc thông qua nền tảng số, để mọi người có thể tham gia ở bất cứ đâu, bất cứ lúc nào bằng điện thoại di động.

Từ trả lời câu hỏi trắc nghiệm, bày tỏ cảm nhận đến gửi tác phẩm âm thanh, mỗi hình thức đều tạo thêm đường vào cho công chúng. Ông Chu Tiến Đạt lưu ý, thanh âm Việt Nam không nhất thiết là bài hát hoàn chỉnh; một tiếng động gợi cảm xúc, một âm thanh gắn với vùng đất hay ký ức gia đình cũng đáng được lắng nghe. Ông mong sinh viên chia sẻ chương trình trên mạng xã hội, rủ bạn bè, người thân cùng tham gia để những thanh âm ấy được biết đến rộng rãi hơn.

Với các trường nghệ thuật, hoạt động này còn gắn với bài học trên giảng đường. Sinh viên có thể vận dụng kiến thức về biểu diễn, ghi âm, phối khí và truyền thông để hoàn thiện tác phẩm, đồng thời tìm hiểu bối cảnh văn hóa của chất liệu mình sử dụng. Những âm thanh thu từ cộng đồng không chỉ cần chất lượng kỹ thuật mà còn cần thông tin về địa điểm, người cung cấp và câu chuyện đi cùng.

Giữ ký ức, mở đường sáng tạo

Chương trình có ba nội dung: Đố vui Thanh âm Việt Nam, Cảm nhận Thanh âm Việt Nam và Sáng tạo Thanh âm Việt Nam, triển khai trên nền tảng số chính thức. Người dự thi có thể thử sức với kiến thức âm nhạc, kể câu chuyện về một thanh âm gắn bó với mình hoặc tạo sản phẩm mới. Theo thể lệ, chương trình tiếp nhận bài dự thi đến hết ngày 30.11.2026, tạo thêm thời gian để học sinh, sinh viên lựa chọn chất liệu và hoàn thiện tác phẩm.

Trong đó, Sáng tạo Thanh âm Việt Nam là nội dung trọng tâm, đặc biệt phù hợp người học các ngành văn hóa, nghệ thuật. Tác phẩm có thể bắt đầu từ tiếng rao phố cổ, tiếng sóng vỗ mạn thuyền, tiếng khung cửi dệt vải; từ độc tấu nhạc cụ dân tộc, làm mới dân ca, sáng tác ca khúc đến hòa âm, phối khí, beat/remix, kể chuyện bằng âm thanh hoặc kết hợp cùng vũ đạo, hoạt họa, đồ họa số. Chính sự rộng mở của hình thức dự thi tạo điều kiện để những ý tưởng rất khác nhau cùng được thể hiện.

BTC chia sản phẩm sáng tạo thành hai nhóm, không sử dụng AI và có ứng dụng AI, cùng bảy danh hiệu tương ứng bảy nhóm sản phẩm thanh âm. Công nghệ vì thế trở thành một lựa chọn phục vụ ý tưởng, không phải yêu cầu bắt buộc. Dù thực hiện bằng phương tiện nào, điều quan trọng vẫn là cách người sáng tạo tìm hiểu chất liệu, lựa chọn âm thanh và truyền tải được nét riêng của đời sống, văn hóa Việt Nam.

Theo Ban Tổ chức, những tác phẩm xuất sắc sẽ được định danh chính chủ trong Ngân hàng Thanh âm Việt Nam, bảo vệ bản quyền và kết nối với nhà sản xuất, doanh nghiệp để khai thác thương mại. Hướng đi này đưa hoạt động thu thập âm thanh gần hơn với công nghiệp văn hóa: Những gì được lưu giữ hôm nay có thể trở thành chất liệu cho phim ảnh, âm nhạc, sản phẩm số và các hình thức biểu đạt mới trong tương lai.

Nói về mục tiêu xây dựng ngân hàng thanh âm, ông Chu Tiến Đạt cho rằng, Việt Nam có nhiều âm thanh hay, giàu bản sắc nhưng khi cần sử dụng, mua bản quyền, không ít đơn vị vẫn tìm đến nguồn nước ngoài. Một kho dữ liệu có thông tin rõ ràng về người sáng tạo, quyền sử dụng và khả năng kết nối thị trường sẽ giúp những thanh âm trong nước được tìm thấy, chia sẻ và khai thác thuận tiện hơn. Ông cũng nhắc tới nhiều tiếng động từng quen thuộc với các thế hệ nhưng đang dần mất đi vì không được ghi lại.

Ông Chu Tiến Đạt nhận định, ngân hàng thanh âm mang ba giá trị: Lưu giữ dấu vết lịch sử qua các thời kỳ, bảo tồn những âm thanh gắn với bản sắc văn hóa và mở rộng sự tham gia sáng tạo của cộng đồng. Khi một bản thu được bảo quản tốt, người nghe sau này vẫn có thể nhận ra không khí của một phiên chợ, tiếng nhạc lễ hay nhịp sống nơi từng gắn bó với cha ông. Để những tư liệu ấy thực sự có ích, công tác lưu trữ, định danh và bảo vệ quyền tác giả cần được thực hiện chặt chẽ.

Việc lan tỏa tác phẩm còn có sự tham gia của các nền tảng số. Ông Nguyễn Lâm Thanh, Tổng Giám đốc Công ty TNHH Công nghệ TikTok Việt Nam cho biết, đơn vị sẽ phối hợp triển khai hashtag #thanhamvietnam, tập hợp nội dung về chương trình tại một địa chỉ để người dùng dễ tìm kiếm và theo dõi. Ông cho rằng, không chỉ sản phẩm dự thi, những khoảnh khắc đời thường như tiếng chim hót, âm thanh tại một địa điểm hay tiếng cười bên bạn bè, người thân cũng đáng được ghi lại vì chứa đựng ký ức và cảm xúc.

Bên cạnh sáng tạo cá nhân, việc khuyến khích bạn bè và gia đình tham gia cũng giúp mở rộng nguồn âm thanh được ghi lại. Các bạn trẻ có thể hỏi ông bà, cha mẹ về bài hát thuở nhỏ, ghi tiếng chợ quê trong chuyến về nhà hoặc tìm lại tiếng nhạc cụ của địa phương. Mỗi đóng góp có thể nhỏ, nhưng khi được tập hợp trên một nền tảng chung, chúng giúp người nghe hình dung rõ hơn đời sống âm thanh ở nhiều vùng miền, từ nông thôn đến thành thị.

Với học sinh, sinh viên, chương trình vì thế không dừng ở một cuộc thi trực tuyến. Từ việc nghe kỹ hơn tiếng nói của quê hương, tìm hiểu nguồn gốc một làn điệu đến thử làm bản thu đầu tiên, người trẻ có thể góp thêm tư liệu cho kho ký ức chung. Khi những thanh âm được gìn giữ và đưa vào sáng tạo một cách có trách nhiệm, câu chuyện văn hóa Việt Nam sẽ tiếp tục được kể bằng chính những âm thanh của hôm nay.