Đề xuất xây dựng “Bản đồ Nhiếp ảnh cộng đồng”

Chiều 31.10, tại Trụ sở Đài Phát thanh và Truyền hình TP.HCM (HTV) đã diễn ra Tọa đàm lý luận khoa học với chủ đề “Nhiếp ảnh cộng đồng – Từ ký ức đô thị đến Công nghiệp văn hóa”.

Sự kiện do Hội đồng Lý luận, phê bình văn học, nghệ thuật TP.HCM - Ban Tuyên giáo Thành ủy TP.HCM phối hợp cùng HTV - Hãng phim Truyền hình TP.HCM (TFS) tổ chức.

Tham dự có bà Phạm Phương Thảo, nguyên Phó Bí thư Thành ủy, nguyên Chủ tịch HĐND TP.HCM; ông Phạm Quý Trọng, Phó Vụ trưởng Vụ Địa phương 3, Ban Tuyên giáo Trung ương; bà Đinh Thị Thanh Thủy, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Thành ủy, Phó Chủ tịch Thường trực Hội đồng Lý luận, phê bình văn học, nghệ thuật TP.HCM; ông Cao Anh Minh, Tổng Giám đốc HTV cùng đại diện các hội văn học, nghệ thuật chuyên ngành, nghệ sĩ nhiếp ảnh và công chúng yêu thích nhiếp ảnh.

Tại tọa đàm, các đại biểu trao đổi về tính dân chủ của nhiếp ảnh trong thời đại số; tiêu chí đánh giá tính chân thực, giá trị thẩm mỹ của hình ảnh cộng đồng; phương thức lưu trữ, sàng lọc dữ liệu và khả năng khai thác nguồn tư liệu này trong nghiên cứu, giáo dục, sáng tạo nghệ thuật…

Nhiếp ảnh cộng đồng giúp hiểu thêm về con người, lịch sử và bản sắc vùng đất

Theo NSNA Đoàn Hoài Trung, Chủ tịch Hội Nhiếp ảnh TP.HCM, nhiếp ảnh cộng đồng là hoạt động sử dụng nhiếp ảnh như một phương tiện nghệ thuật, văn hóa và truyền thông nhằm kết nối con người, phản ánh đời sống xã hội, lưu giữ các giá trị lịch sử, văn hóa và lan tỏa thông điệp nhân văn.

Sự phổ biến của điện thoại thông minh và công nghệ số đã tạo điều kiện để nhiều tầng lớp nhân dân tham gia sáng tác hình ảnh. Nếu trước đây, việc ghi lại và lưu giữ hình ảnh chủ yếu thuộc về những người có máy ảnh và kiến thức chuyên môn thì hiện nay, học sinh, công nhân, nông dân cho đến những cụ già đều có thể ghi lại cuộc sống bằng góc nhìn của mình.

Tuy nhiên, NSNA Đoàn Hoài Trung lưu ý cần phân biệt giữa dân chủ hóa phương tiện nhiếp ảnh và dân chủ hóa giá trị nhiếp ảnh. Công nghệ tạo cơ hội cho mọi người chụp ảnh, nhưng nhận thức, cảm xúc, trách nhiệm và giá trị nhân văn mới quyết định ý nghĩa của hình ảnh.

Theo ông, nhiếp ảnh cộng đồng có ba giá trị cốt lõi, đó là ghi chép chân thực đời sống xã hội; góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa và ký ức tập thể; trở thành cầu nối giữa con người với con người, lan tỏa những giá trị nhân văn.

“Không phải mọi bức ảnh cộng đồng đều là tác phẩm nghệ thuật, nhưng nhiều bức ảnh đời thường hôm nay có thể trở thành tư liệu lịch sử có giá trị trong tương lai”, NSNA Đoàn Hoài Trung nhấn mạnh.

Ở góc độ ký ức đô thị, NSNA Nguyễn Á, Phó Chủ tịch Hội đồng Nghệ thuật, Hội Nhiếp ảnh TP.HCM, cho rằng mỗi con đường, khu chợ hay không gian quen thuộc đều có thể chứa đựng câu chuyện của nhiều thế hệ. Khi đô thị phát triển, diện mạo vật chất có thể thay đổi, nhưng ký ức gắn với những không gian ấy vẫn tồn tại trong tâm trí người dân.

Nhiếp ảnh giúp ghi lại những đổi thay, qua đó góp phần hiểu thêm về con người, lịch sử hình thành vùng đất và các giá trị cần được tiếp nối. Giá trị của ký ức đô thị không nằm ở số lượng hình ảnh cũ được lưu giữ, mà ở khả năng giúp công chúng hiểu thêm về lịch sử, đời sống và bản sắc của thành phố.

Khai thác giá trị hình ảnh trong công nghiệp văn hóa

Bàn về mối quan hệ giữa nhiếp ảnh cộng đồng, ký ức đô thị và công nghiệp văn hóa, nhà lý luận Lê Xuân Thăng, nguyên Phó Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam, nhận định chủ đề tọa đàm có tính thời sự trong bối cảnh cả nước triển khai Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam.

Theo ông, nhiếp ảnh cộng đồng được tạo nên từ những người sáng tác trong chính khu vực dân cư, bằng các phương tiện ghi hình khác nhau. Đối tượng phản ánh không chỉ là di sản vật thể như đình, chùa, công trình kiến trúc mà còn có những giá trị phi vật thể như nghi lễ, phong tục, đời sống tinh thần và sinh hoạt văn hóa của cộng đồng.

Nhiếp ảnh cần phản ánh cả quá khứ, hiện tại và hướng đến tương lai. Đối với TP.HCM và Nam Bộ, ông lưu ý tác phẩm cần quan tâm thể hiện đời sống tinh thần, tính cách con người phương Nam như sự hào sảng, nghĩa tình, thủy chung và trung thực. Bởi phía sau những công trình, cảnh quan hay không gian sinh hoạt còn có đời sống văn hóa của người dân.

Từ nguồn tư liệu hình ảnh đó, nhiếp ảnh có thể tham gia vào quá trình phát triển công nghiệp văn hóa thông qua việc khai thác giá trị di sản, hình ảnh thành các sản phẩm phục vụ điện ảnh, du lịch, xuất bản và triển lãm số.

Một đề xuất đáng chú ý tại tọa đàm là xây dựng “Bản đồ Nhiếp ảnh Cộng đồng” (Community Photography Map), nền tảng số lưu trữ, định vị tư liệu hình ảnh theo không gian địa danh và dòng chảy lịch sử, phục vụ nghiên cứu văn hóa và giáo dục địa phương.

Theo NSNA Lê Hoàng Mến, nền tảng có thể được xây dựng dưới hình thức website hoặc ứng dụng. Mỗi địa điểm trên bản đồ gắn với bộ ảnh và câu chuyện do cộng đồng thực hiện, thông tin về địa danh, thời gian, nhóm tham gia cùng những nét văn hóa đặc trưng được ghi lại. Qua đó, hình thành kho tư liệu phục vụ công chúng tiếp cận, nghiên cứu và tìm hiểu ký ức của từng địa phương.

Về tiêu chí đánh giá hình ảnh cộng đồng, NSNA Lê Hoàng Mến đề xuất chú trọng mức độ tham gia, đồng sáng tạo của cộng đồng; tính chân thực và khả năng đại diện cho trải nghiệm, góc nhìn của người trong cuộc; tác động xã hội cũng như vấn đề đạo đức và quyền sở hữu hình ảnh.

Theo ông, tính nguyên bản và sự chân thực đôi khi có giá trị hơn những kỹ thuật xử lý hình ảnh cầu kỳ.

Vấn đề bản quyền cũng được các đại biểu quan tâm. NSNA Nguyễn Hồng Nga, Phó Chủ tịch Hội Nhiếp ảnh TP.HCM, Chủ tịch Hội đồng Nghệ thuật Hội Nhiếp ảnh Thành phố, cho rằng cần có những nguyên tắc rõ ràng để bảo vệ quyền tác giả.

"Khi sử dụng hình ảnh không do mình thực hiện, tổ chức, cá nhân cần liên hệ tác giả để xin phép, thỏa thuận; đồng thời ghi tên tác giả và thực hiện nghĩa vụ thanh toán theo thỏa thuận.

Ngay cả với hoạt động quảng bá phi lợi nhuận phục vụ cộng đồng, việc sử dụng hình ảnh cũng cần có sự thống nhất với tác giả và ghi rõ nguồn...", NSNA Nguyễn Hồng Nga nhấn mạnh.

Bên cạnh tọa đàm, chương trình còn tổ chức không gian trải nghiệm “Lab 4 U”, trưng bày ảnh “Saigon - TP.HCM xưa và nay”, tác phẩm từ hai cuộc thi Photo Marathon và My City - My Story, giới thiệu sách, thiết bị nhiếp ảnh và các hoạt động hướng dẫn thực hành cho người trẻ về xử lý, phục chế ảnh, xây dựng dữ liệu tư liệu và ứng dụng trí tuệ nhân tạo.