Nội dung này trở thành tâm điểm thu hút sự chú ý tại Hội nghị tổng kết 10 năm thực hiện Nghị định số 72/2016/NĐ-CP của Chính phủ về hoạt động nhiếp ảnh, do Bộ VHTTDL tổ chức mới đây.
"Lỗ hổng" bản quyền trên không gian số và thách thức từ AI
Nói về pháp lý bản quyền tác phẩm nhiếp ảnh, bà Trần Thị Thu Đông, Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam nhận định: Dù Nghị định 72/2016/NĐ-CP được xây dựng rất công phu, nhưng sự phát triển bứt phá của khoa học công nghệ đã vô tình bộc lộ những "khoảng trống" pháp lý lớn.
Hiện nay, nạn khai thác thương mại trái phép tác phẩm nhiếp ảnh diễn ra vô cùng phổ biến trên các nền tảng mạng xã hội và sàn thương mại điện tử. Hành vi tự ý sử dụng ảnh để in ấn, kinh doanh, quảng cáo mà không xin phép, không trả nhuận bút đang làm tổn hại nghiêm trọng đến quyền lợi chính đáng của các nhiếp ảnh gia. Đáng lo ngại, các quy định hiện hành chưa đủ sức răn đe và thiếu cơ chế phối hợp hiệu quả giữa cơ quan quản lý nhà nước với các nền tảng số xuyên biên giới.
Bên cạnh đó, sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo (AI) với khả năng tạo ra những bức ảnh chân thực đến mức mắt thường khó phân biệt cũng đòi hỏi phải nhanh chóng bổ sung các quy định về trách nhiệm pháp lý riêng biệt đối với loại hình tác phẩm đặc thù này.
Một vướng mắc khác được Chủ tịch Hội Nghệ sĩ Nhiếp ảnh Việt Nam chỉ ra là quy định về triển lãm ảnh. Luật hiện hành chủ yếu vẫn thiết kế quy trình cho triển lãm truyền thống tại một địa điểm và khung thời gian cố định, trong khi xu hướng tổ chức triển lãm trên không gian mạng ngày càng rộng rãi nhưng lại chưa có chế tài chi tiết để quản lý.
Ông Mã Thế Anh, Cục trưởng Cục Mỹ thuật, Nhiếp ảnh và Triển lãm (Bộ VHTTDL) cho rằng, sự xuất hiện của hàng loạt hình thức mới như triển lãm trực tuyến, thực tế ảo (VR), triển lãm tương tác, cùng các phương thức công bố, lưu chuyển tác phẩm xuyên biên giới trên nền tảng số và sự gia tăng nhanh chóng của các tác phẩm sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI). Do đó việc quản lý sử dụng bản quyền ảnh gốc là vô cùng khó khăn.
Đồng tán thành góc nhìn này, bà Phạm Thị Kim Oanh, Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp văn hóa và Bản quyền tác giả nhấn mạnh: Dù Nghị định 72 đã đề cập đến hoạt động thi, liên hoan, triển lãm trên mạng internet, nhưng thực tế vẫn thiếu cơ chế cụ thể để quản lý việc thương mại hóa và sử dụng tác phẩm nhiếp ảnh trên các nền tảng số.
Để giải quyết tận gốc vấn đề, đại diện Cục Công nghiệp văn hóa và Bản quyền tác giả đề xuất cơ quan chủ trì soạn thảo khi nghiên cứu sửa đổi, bổ sung Nghị định 72 cần tôn trọng và bảo vệ. Trong đó cần đề cập rõ ràng về quyền tự do sáng tạo, quyền tham gia hoạt động nhiếp ảnh của tổ chức, cá nhân.
Cùng với đó cần quy định cụ thể nghĩa vụ tuân thủ pháp luật về quyền tác giả, quyền liên quan và quyền cá nhân đối với hình ảnh. Hoàn thiện quy định, bổ sung hành lang pháp lý cho việc tổ chức triển lãm ảnh tại Việt Nam cũng như việc đưa các tác phẩm nhiếp ảnh từ Việt Nam ra nước ngoài trưng bày.
Tổng kết thực chất để hoàn thiện thể chế trong giai đoạn mới
Nhấn mạnh vai trò cốt lõi của ngành, Thứ trưởng Bộ VHTTDL Tạ Quang Đông khẳng định: Nhiếp ảnh có vị trí đặc biệt quan trọng trong đời sống văn hóa, xã hội. Các tác phẩm không chỉ lưu giữ ký ức, phản ánh hơi thở sinh động của đất nước mà còn góp phần lan tỏa giá trị văn hóa, quảng bá du lịch và tạo không gian sáng tạo cho giới nghệ sĩ.
Thứ trưởng đánh giá, qua 10 năm thi hành (cùng với Nghị định số 89/2023/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung sau đó), hành lang pháp lý chuyên ngành đã tạo điều kiện để các hoạt động nhiếp ảnh đi vào nếp nắp. Tuy nhiên, 10 năm cũng là mốc thời gian cần thiết để nhìn nhận khách quan những hạn chế trước sự thay đổi nhanh chóng của công nghệ và phương thức sáng tác.
"Việc tổng kết lần này không đơn thuần là rà soát một văn bản quy phạm pháp luật, mà là dịp nhìn lại toàn bộ sự phát triển của ngành. Quá trình tổng kết phải diễn ra thực chất, phân định rõ bất cập xuất phát từ quy định pháp luật hay từ khâu tổ chức thực hiện, từ đó đề xuất giải pháp khả thi, đúng trọng tâm, tránh sửa đổi mang tính hình thức",Thứ trưởng Bộ VHTTDL Tạ Quang Đông
Lãnh đạo Bộ VHTTDL bày tỏ tin tưởng, sự đóng góp thẳng thắn, trách nhiệm từ giới chuyên môn, các nghệ sĩ và cơ quan quản lý sẽ là cơ sở quan trọng để hoàn thiện thể chế, tạo điều kiện thuận lợi nhất cho nghệ sĩ sáng tạo và đưa nhiếp ảnh Việt Nam phát triển bền vững trong giai đoạn mới.
