Khi nhạc cụ cất tiếng
Tiếng đàn bầu, đàn tranh, sáo trúc, khèn Mông… mang theo âm sắc đặc trưng của các vùng miền đất nước. Mỗi nhạc cụ có cách ngân, cách luyến, nhịp điệu riêng, gắn với đời sống văn hóa của cộng đồng đã sinh ra và gìn giữ nó. Khi cùng hiện diện trên sân khấu, những thanh âm ấy tạo nên cuộc gặp gỡ giàu màu sắc, đưa người nghe đến gần hơn với kho tàng âm nhạc truyền thống của dân tộc.
Cuộc thi Độc tấu và Hòa tấu nhạc cụ dân tộc toàn quốc năm 2026, đợt 2, tổ chức tại Nhà hát Ca, Múa, Nhạc Quốc gia Việt Nam (Chi nhánh Thái Nguyên), quy tụ 17 đơn vị nghệ thuật. Đây là dịp để các nghệ sĩ thể hiện tài năng, giao lưu, học hỏi kinh nghiệm, đồng thời giới thiệu đến công chúng những nhạc cụ ít có cơ hội xuất hiện trên các sân khấu đại chúng, từ đàn nhị, tỳ bà, tam thập lục đến pile, khèn Mông.
Qua mỗi tiết mục, người nghe có dịp cảm nhận những nét riêng trong đời sống tinh thần của từng cộng đồng. Tiếng khèn gợi nhớ không gian sinh hoạt của đồng bào vùng cao; những làn điệu dân gian lưu giữ phong tục, tình cảm và ký ức của bao thế hệ. Bằng kỹ thuật và cảm xúc biểu diễn, nghệ sĩ đưa những chất liệu quen thuộc của quê hương mình đến với khán giả nhiều vùng miền, để âm nhạc trở thành nhịp cầu kết nối những truyền thống văn hóa khác nhau.
Điều đáng ghi nhận tại cuộc thi là những tìm tòi trong chuyển soạn, phối khí và kết hợp nhạc cụ. Trên nền chất liệu dân gian, các nghệ sĩ khai thác thêm khả năng biểu đạt, đem đến cách thưởng thức mới mà vẫn giữ được âm hưởng truyền thống. Những sáng tạo ấy góp phần mở rộng sức hấp dẫn của âm nhạc dân tộc, nhất là với khán giả trẻ, đồng thời cho thấy tiềm năng phát triển của các loại hình nghệ thuật vốn được nuôi dưỡng qua nhiều thế hệ.
Tuy nhiên, làm mới âm nhạc truyền thống đòi hỏi sự am hiểu thấu đáo về đặc trưng của từng nhạc cụ, làn điệu và không gian diễn xướng. Nếu quá chú trọng hiệu ứng sân khấu hoặc phối khí theo thị hiếu nhất thời, tác phẩm có thể đánh mất những nét tinh tế vốn làm nên giá trị riêng. Bởi vậy, sáng tạo cần bắt đầu từ sự trân trọng và hiểu biết đối với di sản, để những cách thể hiện mới làm giàu thêm bản sắc thay vì khiến bản sắc bị phai nhạt.
Từ những cuộc gặp gỡ nghề nghiệp như thế, vấn đề đào tạo và phát triển đội ngũ nghệ sĩ biểu diễn nhạc cụ dân tộc cũng trở nên đáng quan tâm. Muốn có thêm những tài năng kế cận, người trẻ cần được học tập, rèn luyện trong môi trường chuyên nghiệp, có điều kiện biểu diễn thường xuyên và cơ hội gắn bó lâu dài với nghề. Các đơn vị nghệ thuật cần duy trì hoạt động sáng tạo, xây dựng tiết mục có sức sống ngoài khuôn khổ hội diễn. Khi người nghệ sĩ có đất dụng võ và công chúng có thêm cơ hội thưởng thức, âm nhạc truyền thống mới có thể tiếp tục hiện diện bền bỉ trong đời sống hôm nay.
Từ sân khấu đến hành trình du lịch
Đến vùng cao, du khách có thể nhớ cảnh núi rừng, món ăn bản địa, nhưng đôi khi tiếng khèn nghe giữa bản làng mới là điều đọng lại lâu nhất. Âm nhạc giúp người phương xa hiểu thêm về cộng đồng, dù chưa hiểu hết phong tục nơi ấy. Từ nhịp điệu đến cách nghệ nhân nâng niu nhạc cụ, du khách cảm nhận được nếp sinh hoạt, tình cảm và sự gắn bó của người dân với quê hương.
Sức hấp dẫn mở ra hướng khai thác khi du lịch ngày càng coi trọng trải nghiệm văn hóa. Bên cạnh danh thắng, di tích, ẩm thực, chương trình biểu diễn nhạc cụ, làn điệu bản địa có thể khiến chuyến đi đáng nhớ hơn. Tuy nhiên, khó hấp dẫn nếu chỉ ghép tiết mục cho đủ buổi. Người xem muốn biết tiếng đàn bắt nguồn từ đâu, được cất lên dịp nào và có ý nghĩa gì với những người gìn giữ nó.
Muốn kể được câu chuyện ấy, cần lắng nghe nghệ nhân và cộng đồng. Mỗi hình thức diễn xướng gắn với tập tục, quy tắc riêng mà người ngoài khó hiểu hết. Có những yếu tố thuộc về nghi lễ, không phù hợp đưa lên sân khấu phục vụ du khách. Vì thế, khi xây dựng sản phẩm, cần bàn bạc với người nắm giữ di sản, về nội dung, tổ chức và phân chia lợi ích. Khi người dân được tham gia, có thêm thu nhập, lớp trẻ cũng có lý do học đàn, học khèn, tiếp nối nghề ông cha.
Từ hoạt động phục vụ du khách, âm nhạc dân tộc có thể bước vào thị trường công nghiệp văn hóa. Các tiết mục được dàn dựng tốt có thể thành chương trình chuyên đề, bản ghi âm, ghi hình hoặc nội dung giới thiệu nghệ nhân, nhạc cụ trên nền tảng số. Nhờ đó, những làn điệu đến với người ở xa. Nghệ sĩ có thêm cơ hội giới thiệu tác phẩm và tìm khán giả. Sức cạnh tranh của sản phẩm nằm ở chất liệu văn hóa riêng của Việt Nam, chứ không ở khuôn mẫu thịnh hành.
Dẫu vậy, có di sản quý chưa đủ để làm nên sản phẩm được thị trường đón nhận. Cần người tổ chức am hiểu nghệ thuật, biết lựa chọn tiết mục, đầu tư âm thanh, hình ảnh và đưa chương trình đến công chúng. Tiết mục đoạt giải vẫn có thể bị quên lãng nếu sau cuộc thi, nghệ sĩ không có dịp diễn lại, bản ghi không được thực hiện chỉn chu hoặc thiếu người giới thiệu. Để nối sân khấu hội thi với đời sống biểu diễn, các đơn vị nghệ thuật cần hợp tác với người làm sản xuất và quảng bá.
Cuộc gặp gỡ của 17 đơn vị nghệ thuật tại Thái Nguyên cũng là dịp nghĩ đến công việc sau cuộc thi. Các đoàn có thể học hỏi cách dàn dựng, trao đổi chất liệu, tìm đối tác cho chương trình mới. Cơ sở đào tạo có thể phối hợp với đoàn nghệ thuật, tạo dịp thực hành cho học viên; ngành du lịch và địa phương có thể đặt hàng chương trình gắn với văn hóa từng nơi. Khi có người tổ chức, có nơi biểu diễn, tiết mục tâm huyết sẽ bớt cảnh chỉ sáng đèn trong vài đêm hội diễn.
Sau lễ trao giải, điều đáng chờ đợi là nghệ sĩ trẻ có tiếp tục gắn bó với nhạc cụ mình đã chọn, các đoàn có đưa được tiết mục hay đến với khán giả và người dân có được hưởng lợi từ di sản quê hương. Những câu hỏi ấy không thể giải quyết trong một cuộc thi, nhưng từ đây mở ra cơ hội hợp tác. Tiếng đàn, tiếng sáo, tiếng khèn đã được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Để những thanh âm ấy tiếp tục vang lên, cần có người muốn nghe, người muốn học và những sân khấu đón nhận nghệ sĩ.
