Giữ khung đèn, mở đường cho sáng tạo
Đào Sơn Lâm chọn cách kết hợp khung đèn cố định với những tấm ốp sơn mài có thể tháo lắp bằng nam châm. Khi muốn thay đổi diện mạo chiếc đèn, người sử dụng thay tấm ốp, không cần thay toàn bộ sản phẩm. Thiết kế Sonmai Lamp giành giải Nhất bảng Sơn mài Hạ Thái tại cuộc thi “Theo bước di sản cộng đồng 2026”, trao giải và khai mạc triển lãm chiều 16.11 tại Hội quán Phúc Kiến, Hà Nội.

Điều đáng chú ý nằm ở mối quan hệ giữa phần giữ lại và phần có thể thay đổi. Khung đèn tạo sự ổn định về công năng, những tấm sơn mài dành chỗ cho lựa chọn thẩm mỹ. Người dùng có thể gắn bó với đồ vật mà vẫn làm mới không gian sống. Với người thợ, cấu trúc ấy gợi ra khả năng tiếp tục sáng tạo những bề mặt khác nhau, thay vì công việc kết thúc cùng chiếc đèn đã hoàn thiện.
Đây mới là khả năng được mở ra từ thiết kế, chưa phải kết quả kinh doanh. Nhưng nó đáng được quan tâm bởi đã đặt nhu cầu sử dụng vào ngay trong ý tưởng ban đầu. Sơn mài được tìm cho chỗ đứng cụ thể trong đời sống: hiện diện cùng ánh sáng, cùng đồ đạc và những lựa chọn riêng của chủ nhà.
Có những đồ vật được yêu quý vì gợi nhớ quá khứ. Cũng có những đồ vật khiến người ta hiểu thêm quá khứ trong khi sử dụng chúng mỗi ngày. Hướng thứ hai đòi hỏi người sáng tạo giải quyết nhiều việc cùng lúc: giữ được đặc tính của nghề, tạo hình hấp dẫn, dùng thuận tiện và có khả năng sản xuất. Câu chuyện văn hóa giúp người mua dừng lại tìm hiểu; chất lượng sử dụng mới có thể giữ đồ vật ở lại trong nhà.
Người thợ có phần trong ý tưởng
Quá trình của cuộc thi bắt đầu từ việc đến làng nghề. Sau vòng sơ khảo, các thí sinh tìm hiểu không gian sản xuất, tiếp xúc với nghệ nhân, nghiên cứu chất liệu và thực hành kỹ thuật thủ công; từ đó phát triển ý tưởng thành mẫu sản phẩm dưới sự hướng dẫn của nghệ nhân và chuyên gia.
Cách làm ấy trao cho người thợ vị trí ngay từ lúc hình thành sản phẩm. Bản vẽ cần gặp vật liệu, ý tưởng cần gặp kinh nghiệm thực hành. Người thiết kế có thể đề xuất điều chưa từng làm; người thợ có thể chỉ ra chỗ cần thay đổi để làm được. Giá trị của cuộc gặp nằm trong quá trình hai bên cùng điều chỉnh, cùng chịu trách nhiệm về kết quả.
Nghệ nhân sơn mài Hạ Thái Lã Văn Hùng nhìn nhận thiết kế là khâu nghề thủ công còn hạn chế, bởi vậy ý tưởng của người trẻ đem lại cơ hội tiếp cận cách làm mới. Ông cũng lưu ý những thử nghiệm có thể phải làm đi làm lại nhiều lần. Mong muốn của ông là sơn mài gần gũi hơn với thế hệ trẻ, trong khi những giá trị văn hóa cốt lõi của nghề vẫn được gìn giữ.
Trong lời người làm nghề có cả sự cởi mở lẫn đòi hỏi. Đón nhận ý tưởng mới không có nghĩa mọi bản vẽ đều có thể đưa thẳng vào sản xuất. Ngược lại, kinh nghiệm lâu năm cũng cần được thử thách bởi những nhu cầu chưa quen. Nếu chỉ giao người thợ thực hiện phần việc đã định sẵn, chúng ta dễ bỏ phí năng lực sáng tạo tích lũy trong chính đôi tay họ.
Bởi vậy, khi giới thiệu sản phẩm từ di sản, việc kể tên làng nghề mới là bước đầu. Đáng kể hơn là người thợ đã góp gì vào giải pháp, kỹ thuật nào được phát triển, điều gì phải thử lại. Những chi tiết ấy giúp công chúng nhận ra lao động sáng tạo phía sau vẻ đẹp, đồng thời giúp sự cộng tác có cơ sở để được ghi nhận công bằng.
Từ mẫu đẹp đến đồ dùng tốt
Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7.1.2026 của Bộ Chính trị xác định nhân dân là chủ thể sáng tạo và thụ hưởng văn hóa; nguồn lực nhà nước giữ vai trò dẫn dắt, nguồn lực xã hội và khu vực tư nhân là động lực quan trọng. Nhìn vào sự hợp tác giữa nghệ nhân và nhà thiết kế, định hướng ấy có thể được cụ thể hóa bằng điều kiện làm việc, cơ hội thử nghiệm và vị trí của từng người trong quá trình tạo ra sản phẩm.
Giải thưởng giúp mẫu thiết kế được chú ý. Để đi tiếp, sản phẩm còn cần được kiểm tra trong sử dụng, tính toán chi phí, hoàn thiện cách bảo quản và tổ chức sản xuất ổn định. Với chiếc đèn, chẳng hạn, vẻ đẹp của tấm sơn mài phải đi cùng độ chắc chắn khi tháo lắp và sự thuận tiện khi cần thay thế. Đó là những câu hỏi cần được trả lời trong quá trình phát triển sản phẩm, chưa thể suy ra từ kết quả cuộc thi.
Tại tọa đàm cùng sự kiện, bà Trần Tuyết Lan, Tổng Giám đốc CRAFT LINK, nhấn mạnh rằng giá hợp lý không đồng nghĩa với giá rẻ: giá sản phẩm cần phản ánh công sức của người thiết kế và nghệ nhân. Nhận xét ấy chạm đến điều cốt yếu của sự tiếp nối nghề - lao động tinh xảo phải được trả công tương xứng.
Sự hỗ trợ dành cho những sáng kiến như vậy có thể đi sâu vào khoảng giữa mẫu thử và sản xuất: giúp kiểm tra chất lượng, kết nối đơn vị phân phối, làm rõ trách nhiệm và lợi ích của các bên. Hiệu quả khi ấy được nhìn qua sản phẩm có tiếp tục được hoàn thiện hay không, người thợ có thêm việc làm phù hợp hay không, người sử dụng có nhận được món đồ xứng đáng với chi phí bỏ ra hay không.
Công chúng có thể tìm hiểu các thiết kế tại Hội quán Phúc Kiến, số 40 Lãn Ông, phường Hoàn Kiếm, Hà Nội. Triển lãm mở cửa miễn phí từ 9h đến 17h hằng ngày, kéo dài đến hết 28.11.2026.
Chiếc đèn của Đào Sơn Lâm đặt ra lời gợi mở bằng cấu tạo của nó: có phần cần giữ vững, có phần dành cho đổi thay. Nghề truyền thống cũng cần những cuộc tìm tòi cụ thể như thế. Khi vẻ đẹp thủ công tìm được công năng thích hợp, người dùng có thêm lý do để giữ món đồ bên mình; người thợ có thêm cơ hội tiếp tục làm nghề bằng cả kinh nghiệm lẫn ý tưởng mới. Di sản khi ấy hiện diện trong nếp nhà, qua những lần sử dụng bình thường mà lâu bền.

