Ở không gian “Đôi lời từ sơn mài Đường Lâm” tại đình Hà Vĩ, số 11 Hàng Hòm, Hà Nội, những thứ được giới thiệu có tên gọi quen thuộc: Mâm cỗ, khay trà, hộp mứt. Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Tấn Phát đưa dấu ấn cổng làng, mái chùa cùng chất liệu gắn với Đường Lâm vào sáng tạo. Trưng bày đang diễn ra trong tháng 11, kéo dài đến ngày 30.11.2026.
Tên gọi của các đồ vật đã gợi ra nơi chúng có thể trở về. Khay trà cần bàn uống nước. Hộp mứt cần buổi sum họp. Mâm cỗ gắn với bữa ăn có người quây quần. Nghệ thuật bước vào những chỗ ấy sẽ được gặp chủ nhà thường xuyên hơn, qua cả động tác đặt chén, mở nắp hộp, dọn bàn.
Nhưng để đến được đó, vẻ đẹp phải đi cùng sự hữu dụng. Người thợ cần nghĩ tiếp sau câu hỏi làm thế nào cho đẹp: người mua sẽ dùng món đồ này ra sao?
Thiết kế bắt đầu từ người sử dụng
Hướng tìm tòi ấy đã xuất hiện trong bộ sưu tập “Gióng” của Nguyễn Tấn Phát được giới thiệu dịp đầu năm 2026. Từ hình tượng ngựa, anh phát triển các thiết kế thành bàn trà, ghế ngồi, tủ kệ. Chất liệu đá ong, gỗ mít, gỗ nhãn, tre được đưa vào sáng tác cùng sơn mài, giữ mối liên hệ với kiến trúc và đời sống làng cổ.
Giữa tượng ngựa và chiếc ghế mang hình ngựa là khoảng chuyển đổi đòi hỏi người sáng tạo phải giải quyết thêm nhiều việc. Tạo hình cần giữ được nét riêng, đồng thời phải dành chỗ cho người ngồi. Bàn có thể kể câu chuyện văn hóa qua hình dáng, nhưng mặt bàn vẫn phải đáp ứng việc sử dụng. Công năng đặt ra giới hạn, cũng buộc sức sáng tạo đi xa hơn.
Đó là cách nhìn đáng chú ý khi bàn về kinh tế văn hóa. Giá trị được tạo thêm từ khả năng giải quyết nhu cầu bằng ngôn ngữ của nghề. Người dùng có thêm lựa chọn cho không gian sống, người thợ có thêm hướng phát triển sản phẩm. Bản sắc trở thành phần làm nên sự khác biệt mà khách hàng có thể nhận biết và cân nhắc.
Tại trưng bày tháng 11, Nguyễn Tấn Phát cũng nhấn mạnh việc đổi mới thiết kế cho phù hợp sinh hoạt đương đại, đồng thời giữ dấu ấn văn hóa bản địa.
Theo hướng ấy, giữ nghề có cả phần việc hiểu người sử dụng. Người thợ lắng nghe căn nhà hôm nay cần gì, rồi tìm cách đáp lại bằng vốn nghề của mình. Sự tiếp nối diễn ra ngay trong lựa chọn thiết kế.
Khi khách ngồi xuống bàn làm nghề
Tại đình Hà Vĩ, công chúng còn được trải nghiệm gắn vỏ trứng. Trong ghi nhận của Sóng trẻ, chị Hoàng Anh, 30 tuổi, ở Hà Nội, nói về sự kiên nhẫn cần có ở từng công đoạn và việc sai sót có thể ảnh hưởng đến sản phẩm. Chị mong người trẻ hiểu rõ hơn công sức để làm ra đồ thủ công.
Người tham quan đứng trước sản phẩm hoàn thiện thường thấy kết quả trước khi hiểu quá trình. Khi ngồi xuống bàn, tự đặt những mảnh vỏ trứng lên bề mặt, khoảng cách ấy được rút ngắn. Bàn tay bắt đầu cảm nhận điều mắt nhìn khó đo được: Độ chính xác của thao tác, thời gian dành cho chi tiết, sự cẩn thận để phần đang làm không ảnh hưởng phần đã xong.
Buổi trải nghiệm vì vậy có thể góp phần hình thành người tiêu dùng hiểu nghề. Biết công sức nằm ở đâu, họ có thêm căn cứ để đánh giá món đồ ngoài vẻ bóng đẹp ban đầu. Sự trân trọng lúc ấy có cơ sở cụ thể, bắt đầu từ việc chính mình vừa thử làm.
Đây cũng là cơ hội sáng tạo dành cho công chúng. Người đến xem được lựa chọn cách làm, thử phối hợp các chi tiết, để lại dấu tay trên sản phẩm. Với người làm nghề, việc hướng dẫn buộc họ diễn giải điều vốn đã thành thạo. Tri thức trong xưởng có thêm đường đến với xã hội.
Cơ hội ở lại cùng nghề
Muốn sản phẩm đi tiếp, xưởng nghề cũng cần người tiếp tục làm. Trong bài viết tháng 2.2026, TTXVN ghi nhận Nguyễn Tấn Phát mở các khóa đào tạo điêu khắc sơn mài miễn phí. Nguyễn Văn Giang, khi ấy 20 tuổi, sống tại Đường Lâm, đã chọn theo học từ tình yêu những nét nhà cổ, phiến đá ong của quê hương.
Lựa chọn ấy đáng quý bởi tình cảm với quê nhà đã tìm được việc để làm. Từ yêu cảnh vật quen thuộc đến học cách đưa chúng vào sản phẩm là hành trình cần kỹ năng, người hướng dẫn và thời gian. Lớp học giúp người trẻ bước qua ngưỡng cửa đầu tiên. Những thiết kế có khả năng đến với người sử dụng sẽ góp phần tạo lý do để họ đi tiếp.
Vì thế, phát triển nghề cần sự nối kết giữa đào tạo, sáng tạo và thị trường. Không gian trưng bày đưa sản phẩm đến công chúng. Hoạt động trải nghiệm giúp công chúng hiểu nghề. Thiết kế đáp ứng nhu cầu sử dụng mở thêm khả năng đưa sản phẩm về nhà. Mỗi phần việc bổ sung cho nhau; thiếu mắt nối nào, cơ hội cũng dễ dừng lại ở sự thích thú ban đầu.
Ở Hàng Hòm những ngày này, sơn mài Đường Lâm đang có dịp gặp người xem giữa phố. Điều có thể theo họ về từ cuộc gặp ấy là hiểu biết mới về đồ vật quen thuộc. Khay trà, hộp mứt vẫn phục vụ những sinh hoạt cũ, nhưng có thể chứa thêm câu chuyện về nơi làm ra chúng, về người đã học nghề và dành thời gian cho từng chi tiết.
Khi món đồ được chọn vì đẹp, được dùng vì tiện và được giữ gìn vì hiểu công sức người làm, nghề truyền thống đã tìm được chỗ trong đời sống. Chỗ ấy gần gũi lắm: Ngay trên chiếc bàn của gia đình.
