Chức sắc Chăm thực hiện nghi lễ bên những tấm Panin
Chức sắc Chăm thực hiện nghi lễ bên những tấm Panin

Tấm trướng kể chuyện về thế giới tâm linh

Trong các nghi lễ truyền thống của người Chăm, Panin thường được căng ở vị trí trang trọng, trở thành điểm nhấn của không gian hành lễ. Đây là tấm trướng được vẽ hoàn toàn bằng tay, thường có nền vải trắng, viền màu rực rỡ và các hình tượng mang ý nghĩa tâm linh sâu sắc. Qua từng nét vẽ, người Chăm gửi gắm cách nhìn về vũ trụ, thần linh, con người và mối liên hệ giữa thế giới hiện tại với cõi thiêng.

Trong lễ Rija của người Chăm, hình ảnh trên Panin tái hiện không gian hành lễ với bà Rija (bà bóng) tay cầm quạt giấy, thực hiện những điệu múa thiêng; bên cạnh là ông Mưduen hát xướng, cùng các nhạc công biểu diễn trống Paranưng, trống Ginăng và kèn Saranai.

Phía dưới là hình ảnh bà con dòng họ quây quần, dâng cỗ bồng và tham dự nghi lễ. Các nhân vật, nhạc cụ và lễ vật được sắp xếp trong một tổng thể hài hòa, phản ánh sinh động đời sống tín ngưỡng gắn bó với sinh hoạt cộng đồng của người Chăm.

Với lễ tang và lễ hỏa táng của người Chăm Bàlamôn, nội dung Panin lại mang sắc thái trầm mặc, trang nghiêm. Hình ảnh tháp Chăm linh thiêng cùng bốn vị chức sắc Basaih trong trang phục trắng thực hiện các nghi thức chủ tế gợi lên hành trình tiễn đưa người đã khuất về với tổ tiên.

Sự khác biệt trong cách thể hiện cho thấy Panin không phải những hình vẽ mang tính trang trí đơn thuần, mà là tác phẩm đòi hỏi người nghệ nhân phải am hiểu từng nghi lễ, nhân vật và ý nghĩa của các biểu tượng.

Để tạo nên một tấm Panin đúng với truyền thống, người vẽ không chỉ cần đôi tay khéo léo mà còn phải có vốn hiểu biết sâu sắc về phong tục, tín ngưỡng Chăm. Từ vị trí của từng nhân vật, cách sắp xếp các tầng hình ảnh đến ý nghĩa của những biểu tượng như rồng, kỳ lân, phượng hoàng, trang phục và động tác của nhân vật đều phải được thể hiện chính xác. Chỉ một chi tiết sai lệch cũng có thể làm thay đổi ý nghĩa của hình ảnh trên tấm trướng.

Nghệ nhân Chăm vẽ màu trên tấm Panin
Nghệ nhân Chăm vẽ màu trên tấm Panin

Đặc biệt, trước khi bắt tay vào vẽ, nghệ nhân phải làm lễ cúng xin tổ nghề và thần linh. Nghi thức này thể hiện sự thành kính đối với nghề, đồng thời gửi gắm mong muốn có được sự minh mẫn, đôi tay vững vàng để hoàn thành tác phẩm.

Sau lễ cúng, từng nét bút mới được đặt xuống nền vải. Mực vẽ, màu sắc và kỹ thuật tạo hình thủ công kết hợp, tạo nên những tác phẩm mang dấu ấn riêng của người nghệ nhân, không tấm nào hoàn toàn giống tấm nào.

Bởi vậy, giá trị của Panin không chỉ nằm ở nghệ thuật tạo hình mà còn kết tinh trong đó vốn tri thức dân gian, phong tục và niềm tin tín ngưỡng của cộng đồng Chăm. Mỗi tấm trướng như một câu chuyện được kể bằng hình ảnh, lưu giữ những quan niệm văn hóa đã tồn tại qua nhiều thế hệ.

Gìn giữ nghệ thuật vẽ Panin trước nguy cơ mai một

Điều đáng lo ngại là nghệ thuật vẽ Panin thủ công hiện không còn phổ biến như trước. Tại Khánh Hòa, công chúng có thể tìm hiểu hình ảnh Panin cổ qua hai tấm trướng quý đang được lưu giữ, trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Khánh Hòa (Cơ sở 2 - Phan Rang).

Trong cộng đồng, số người còn am hiểu và có khả năng thực hiện kỹ thuật vẽ truyền thống ngày càng ít. Khi những nghệ nhân am tường nghề không còn, kinh nghiệm dựng hình, phối màu, sắp xếp bố cục và ý nghĩa của từng biểu tượng cũng đứng trước nguy cơ thất truyền.

Panin cổ được lưu giữ và trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Khánh Hòa (cơ sở 2)
Panin cổ được lưu giữ và trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Khánh Hòa (cơ sở 2)

Trong khi đó, các sản phẩm in ấn ngày càng đáp ứng nhanh nhu cầu sử dụng Panin trong nghi lễ với chi phí thấp, hình ảnh đồng đều. Sự tiện lợi này phần nào thay thế sản phẩm vẽ tay, nhưng khó có thể tái hiện đầy đủ giá trị nghệ thuật và tri thức văn hóa được gửi gắm trong từng nét vẽ thủ công.

Nếu chỉ duy trì hình dáng bên ngoài mà thiếu đi kỹ thuật tạo tác và sự am hiểu tín ngưỡng, Panin có thể vẫn hiện diện trong nghi lễ, nhưng những giá trị tinh tế của nghệ thuật truyền thống sẽ dần phai nhạt.

Để bảo tồn nghệ thuật vẽ Panin, trước hết cần rà soát, kiểm kê và tư liệu hóa những hiện vật còn được lưu giữ trong bảo tàng cũng như tại cộng đồng. Các tấm trướng cổ cần được chụp ảnh, nghiên cứu, lập hồ sơ; kinh nghiệm của những nghệ nhân còn nắm giữ kỹ thuật truyền thống cần được ghi chép đầy đủ.

Cùng với đó là những chính sách hỗ trợ phù hợp, tạo điều kiện để nghệ nhân duy trì thực hành nghề và truyền dạy cho thế hệ kế cận.

Quan trọng hơn, cần mở các lớp truyền dạy để người trẻ được tiếp cận trực tiếp với nghệ thuật vẽ Panin, từ khâu chuẩn bị chất liệu, dựng bố cục, phối màu đến nhận biết ý nghĩa của từng hình tượng.

Panin trong nghi lễ Rija
Panin trong nghi lễ Rija

Việc học nghề không chỉ dừng lại ở kỹ thuật tạo hình mà phải gắn với tìm hiểu phong tục, tín ngưỡng và không gian văn hóa đã sản sinh ra loại hình nghệ thuật này.

Bên cạnh đó, Panin cần có thêm không gian để công chúng tiếp cận và tìm hiểu thông qua các cuộc trưng bày chuyên đề, hoạt động giới thiệu tại bảo tàng, làng Chăm và chương trình du lịch văn hóa.

Qua đó, tấm trướng thiêng không chỉ hiện diện trong phạm vi nghi lễ mà còn trở thành một di sản văn hóa được cộng đồng nhận diện, trân trọng và cùng chung tay gìn giữ.

Một tấm Panin có thể chỉ là vài mét vải, nhưng ẩn chứa bên trong là cả một thế giới quan, những câu chuyện về thần linh, tổ tiên và đời sống cộng đồng người Chăm.

Bảo tồn nghệ thuật vẽ Panin vì thế không chỉ là giữ gìn một sản phẩm mỹ thuật dân gian, mà còn là lưu giữ tri thức, ký ức văn hóa và tâm huyết của các thế hệ nghệ nhân. Khi những nét vẽ truyền thống được tiếp nối, tấm trướng thiêng ấy mới thực sự tiếp tục sống trong đời sống văn hóa Chăm.