
Khi tiếng cồng chiêng thưa dần
Chiều muộn, trong nhà sinh hoạt cộng đồng buôn Cư Dluê, xã Hòa Phú, tỉnh Đắk Lắk, già làng Y Kuắt Hđớk lặng nhìn bộ cồng chiêng treo trên vách. Ánh mắt ông chùng xuống khi nhắc về những ngày tiếng chiêng còn vang khắp buôn làng.
Ông nhớ, trước đây 7 dòng tộc trong buôn có hàng chục bộ cồng chiêng quý. Mỗi dịp lễ mừng lúa mới, lễ cúng sức khỏe, đám cưới hay dựng nhà mới, tiếng chiêng lại rộn ràng vang lên, thu hút bà con cùng tụ họp. Bên ché rượu cần, người già, người trẻ hòa nhịp cồng chiêng, múa xoang, chuyện trò thâu đêm.
Thế nhưng, những sinh hoạt ấy ngày càng thưa vắng. Già Y Kuắt nhẩm tính, hiện cả buôn chỉ còn 26 bộ cồng chiêng. Có gia đình vì hoàn cảnh khó khăn đã phải bán đi bộ chiêng được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Nhà dài, bến nước và những không gian gắn với sinh hoạt, nghi lễ truyền thống cũng dần thu hẹp.
Đáng lo hơn, nhiều thanh niên đi làm công nhân hoặc chuyển sang những công việc khác, ít còn gắn bó với nương rẫy và sinh hoạt cộng đồng. Khi lễ mừng lúa mới cùng các nghi lễ truyền thống ít được tổ chức, lớp trẻ cũng mất đi cơ hội tiếp xúc, thực hành và cảm nhận giá trị của cồng chiêng. Tiếng chiêng vì thế ngày càng vắng bóng trong đời sống buôn làng.
“Tôi chỉ sợ rồi đây không còn người nối nghiệp. Khi lớp già đi hết, tiếng cồng chiêng sẽ chỉ còn trong ký ức…”, già Y Kuắt buồn bã nói.
Trước nguy cơ mai một ấy, ngay tại buôn Cư Dluê, già Y Khiêm Ê Ban vẫn cố gắng gìn giữ không gian sinh hoạt truyền thống trong căn nhà dài của gia đình.
Năm 2005, khi ngôi nhà cũ xuống cấp nghiêm trọng, ông quyết định dựng lại. Gỗ lớn ngày càng khó kiếm, nhiều cột gỗ phải thay bằng cột bê tông, nhưng ông vẫn giữ dáng nhà sàn truyền thống. Với ông, giữ nếp nhà cũng là giữ nơi để con cháu sum họp, tiếp nối những sinh hoạt đã gắn bó với gia đình qua nhiều đời.

“Không có nhà dài thì không còn không gian văn hóa của dân tộc. Người dân không biết đánh cồng chiêng ở đâu, sinh hoạt cộng đồng ở đâu, uống rượu cần ở đâu? Vì thế, tôi cố gắng gìn giữ không gian nhà dài để sau này con cháu còn có nơi sinh hoạt, còn nhớ đến văn hóa của dân tộc mình”, ông Y Khiêm chia sẻ.
Trong căn nhà dài ấy, ông cất giữ 4 bộ cồng chiêng cùng hàng chục ché rượu cần cổ, ghế kpan, nỏ, mác. Đặc biệt, bộ cồng chiêng quý nhất được ông gìn giữ cẩn thận là tài sản tổ tiên truyền lại qua nhiều thế hệ.
Ông kể, trước đây để đổi lấy một bộ chiêng quý, có khi cả dòng họ phải mang hàng chục con trâu, bò. Một chiếc ché lớn cũng có giá trị tương đương một con trâu.
Bởi vậy, ông luôn căn dặn con cháu phải giữ gìn cồng chiêng, ché rượu và chiếc ghế dài của gia đình. “Đó là tài sản vô giá. Mất đi rồi sẽ không lấy lại được”, ông nhấn mạnh.
Để tiếng cồng chiêng còn ngân vang
Thực trạng số lượng cồng chiêng suy giảm đang diễn ra tại nhiều buôn làng ở Đắk Lắk. Theo Sở VHTTDL, năm 2011, toàn tỉnh ghi nhận 2.307 bộ chiêng, đến năm 2024 còn 1.603 bộ, giảm 704 bộ.
Trong số còn lại có 1.178 bộ chiêng Ê Đê, 219 bộ chiêng M’nông, 118 bộ chiêng Gia Rai và 88 bộ chiêng của các dân tộc khác. Cùng với sự suy giảm về số lượng, việc trao truyền di sản cũng gặp khó khăn khi nhiều nghệ nhân đã cao tuổi, số người có khả năng tiếp nối ngày càng ít.

Để gìn giữ di sản, các địa phương đã tổ chức nhiều lớp truyền dạy cồng chiêng cho thế hệ trẻ. Tại phường Buôn Ma Thuột, lớp truyền dạy đánh cồng chiêng và múa xoang đã thu hút 100 thanh thiếu niên Ê Đê trên địa bàn tham gia.
Theo bà Nguyễn Thị Bình, Phó Giám đốc Trung tâm Cung ứng sự nghiệp dịch vụ công phường Buôn Ma Thuột, lớp học giúp các em làm quen với kỹ thuật đánh chiêng, thực hành những điệu múa truyền thống của dân tộc mình. Tuy nhiên, để kiến thức và kỹ năng được duy trì, các em cần có không gian luyện tập, giao lưu và cơ hội tham gia những hoạt động văn hóa tại buôn làng.
Ông Trần Hồng Tiến, Giám đốc Sở VHTTDL tỉnh Đắk Lắk cho biết, một số nơi đã thành lập đội chiêng nhưng hoạt động chưa thường xuyên, chủ yếu tập luyện khi có hội thi, liên hoan hoặc sự kiện. Một số lớp truyền dạy đã được tổ chức, song việc theo dõi, duy trì hoạt động của học viên sau khóa học còn hạn chế.
Từ thực tế đó, ngành văn hóa định hướng mở rộng các lớp truyền dạy ngay tại buôn làng và trường học; hỗ trợ các đội chiêng duy trì sinh hoạt, tạo điều kiện để nghệ nhân trực tiếp hướng dẫn và lớp trẻ có thêm cơ hội thực hành.
Theo ông Tiến, cộng đồng giữ vai trò chủ thể trong bảo tồn, phát huy di sản. Nghệ nhân và những người thực hành có thể trực tiếp truyền dạy kỹ thuật đánh chiêng, đồng thời kể cho lớp trẻ nghe ý nghĩa của từng bài chiêng trong các nghi lễ, sinh hoạt truyền thống.

Theo kế hoạch, trong năm 2026, các xã, phường trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk sẽ rà soát số lượng bộ chiêng, nghệ nhân, đội chiêng, hiện trạng nhà dài, nhà sinh hoạt cộng đồng và các địa điểm thực hành di sản.
Giai đoạn 2027-2029, tỉnh triển khai các chính sách hỗ trợ đội chiêng, tổ chức lớp truyền dạy, tu sửa không gian thực hành và phục dựng những nghi lễ có nguy cơ mai một. Việc ghi âm, ghi hình, số hóa các bài chiêng và nghi lễ được thực hiện trên cơ sở có sự đồng thuận của cộng đồng. Tỉnh Đắk Lắk dự kiến tổng kết, đánh giá kết quả vào năm 2030.
Cùng với đó, ngành văn hóa định hướng gắn bảo tồn cồng chiêng với phát triển du lịch cộng đồng. Nghệ nhân có thể trực tiếp trình diễn, giới thiệu với du khách về các bài chiêng, hoàn cảnh và ý nghĩa của từng dịp diễn xướng; qua đó có thêm nguồn thu từ chính hoạt động thực hành, trao truyền di sản.
Giữ tiếng cồng chiêng không chỉ là bảo tồn những bộ chiêng hay lưu giữ các bài diễn tấu, mà quan trọng hơn là duy trì không gian và môi trường để di sản hiện diện trong đời sống cộng đồng.
Khi người già còn truyền dạy, người trẻ còn thực hành và buôn làng còn những dịp quây quần bên tiếng chiêng, di sản mới thực sự được tiếp nối qua các thế hệ.

