Hội thảo do Viện Nghiên cứu, Bảo tồn và Phát huy Văn hóa dân tộc phối hợp với Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam tổ chức, hướng tới Ngày Di sản văn hóa Việt Nam (23.11), Ngày Văn hóa Việt Nam (24.11) và kỷ niệm 80 năm Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất (1946 - 2026).
Với 35 tham luận của các nhà khoa học, nhà nghiên cứu, nhà quản lý văn hóa và những người hoạt động trong lĩnh vực văn học, nghệ thuật, hội thảo tập trung làm rõ tư duy, tầm nhìn và những dấu ấn của nhà văn hóa Lê Hồng Dương trong quá trình xây dựng, phát triển đời sống văn hóa địa phương.
Qua đó, những kinh nghiệm từ thực tiễn công tác của ông cũng được đặt trong mối liên hệ với yêu cầu bảo tồn, phát huy di sản văn hóa hiện nay.
Từ phục hồi Quan họ đến gìn giữ những giá trị văn hóa Kinh Bắc
Nhà văn hóa Lê Hồng Dương (1921 - 2003), quê ở thôn Đỗ Xá, Bắc Ninh, tham gia cách mạng từ năm 1945. Trong 20 năm đảm nhiệm cương vị Trưởng Ty Văn hóa Hà Bắc (1963 - 1983), ông đã có nhiều đóng góp cho sự nghiệp xây dựng và phát triển văn hóa địa phương.
Điều đáng chú ý trong cách làm của ông là không chỉ nhìn nhận di sản ở giá trị vốn có mà còn chủ động tìm kiếm phương thức bảo tồn, tạo điều kiện để các giá trị văn hóa tiếp tục được thực hành và trao truyền.
Một trong những dấu ấn nổi bật là công cuộc sưu tầm, phục hồi và phát triển dân ca Quan họ Bắc Ninh. Thời điểm đó, Quan họ chủ yếu được lưu truyền trong sinh hoạt cộng đồng tại các làng. Trước nguy cơ mai một của nhiều làn điệu, lề lối cổ, ông đã tổ chức các hoạt động sưu tầm, nghiên cứu, huy động nhà nghiên cứu, nhạc sĩ và nghệ nhân tham gia ghi chép, ký âm, ghi âm, tìm hiểu phong cách diễn xướng.
Đặc biệt, ông tạo điều kiện để các diễn viên trẻ về những làng Quan họ gốc học hát trực tiếp từ nghệ nhân. Đây là cách làm có ý nghĩa bởi việc bảo tồn không chỉ dừng ở ghi chép lời ca, giai điệu mà còn phải giữ được kỹ thuật, phong cách hát và những quy tắc ứng xử đặc trưng trong sinh hoạt Quan họ.
Tháng 1.1969, Đội Quan họ được thành lập theo chủ trương của ông, sau này phát triển thành Đoàn Dân ca Quan họ Bắc Ninh. Việc hình thành một đơn vị nghệ thuật chuyên nghiệp đã tạo thêm không gian biểu diễn, quảng bá, đưa Quan họ đến gần hơn với công chúng, đồng thời góp phần đào tạo lớp nghệ sĩ kế cận.
Những nền tảng được xây dựng từ giai đoạn này có ý nghĩa quan trọng đối với hành trình bảo tồn, phát huy giá trị Quan họ, để đến năm 2009, di sản được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Không chỉ dành tâm huyết cho Quan họ, ông Lê Hồng Dương còn quan tâm đến việc khôi phục tranh dân gian Đông Hồ. Năm 1967, ông cùng cán bộ Ty Văn hóa về địa phương tìm hiểu thực trạng, gặp gỡ nghệ nhân, bàn giải pháp khôi phục nghề làm tranh truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một.
Cách tiếp cận trực tiếp từ cơ sở cho thấy sự quan tâm của người làm quản lý đối với những chủ thể đang nắm giữ tri thức và kỹ năng nghề.
Ông cũng chú trọng bảo tồn nghệ thuật múa rối nước Đồng Ngư, các di tích lịch sử, đình, đền, chùa cổ; chỉ đạo phát triển các đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp như chèo, tuồng, kịch và dân ca Quan họ. Công tác đào tạo cán bộ, bồi dưỡng nhạc sĩ, nghệ sĩ, hỗ trợ hoạt động sáng tác và nghiên cứu văn hóa nghệ thuật được triển khai song song.
Trong lĩnh vực nghiên cứu, biên soạn và xuất bản, ông chỉ đạo thực hiện nhiều công trình về lịch sử, địa chí, văn hóa nghệ thuật Hà Bắc, trong đó có bộ sách Địa chí Hà Bắc. Những công trình này góp phần hệ thống hóa tư liệu về lịch sử, địa lý, văn hóa và con người địa phương, tạo cơ sở cho việc nghiên cứu, nhận diện các giá trị văn hóa vùng đất Kinh Bắc.
Với những đóng góp trong việc giữ gìn các truyền thống âm nhạc có giá trị nghệ thuật và văn hóa, năm 1978 ông được UNESCO trao Bằng Danh dự. Ông còn được trao tặng Huân chương Độc lập hạng Ba, Huân chương Kháng chiến chống Pháp hạng Nhì, Huân chương Kháng chiến chống Mỹ hạng Nhất và Huân chương Lao động hạng Ba.
Bài học về tư duy quản lý và phát huy di sản
Từ những tư liệu, công trình và dấu ấn thực tiễn được phân tích tại hội thảo, các đại biểu cho rằng giá trị trong sự nghiệp của nhà văn hóa Lê Hồng Dương không chỉ nằm ở những di sản được phục hồi, mà còn ở phương pháp tổ chức và tư duy quản lý văn hóa.
PGS.TS, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật Việt Nam, nhấn mạnh bài học từ cách làm của ông Lê Hồng Dương là sự trân trọng nghệ nhân – những người trực tiếp nắm giữ và trao truyền di sản.
Muốn bảo tồn nghệ thuật dân gian cần tạo điều kiện để nghệ nhân truyền dạy cho thế hệ kế cận, đồng thời tập hợp đội ngũ nhà nghiên cứu, nhạc sĩ và những người có chuyên môn cùng tham gia.
Theo ông Đỗ Hồng Quân, bảo tồn nghệ thuật dân gian không đơn thuần là lưu giữ giai điệu, lời ca mà còn phải gìn giữ phong cách diễn xướng, không gian văn hóa cộng đồng và môi trường thực hành. Nếu tách di sản khỏi cộng đồng, khỏi đời sống sinh hoạt vốn có, việc bảo tồn sẽ khó duy trì được sức sống lâu dài.
Cùng quan điểm này, ông Trương Quang Hải, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch TP Bắc Ninh, cho rằng dấu ấn trong phương thức quản lý của ông Lê Hồng Dương là tầm nhìn dài hạn, khả năng chủ động nhận diện những giá trị văn hóa cần được bảo tồn và sự gắn bó với thực tiễn cơ sở.
Theo ông Trương Quang Hải, bảo tồn di sản không thể chỉ dừng ở hồ sơ, đề án hay văn bản hành chính. Cơ quan quản lý cần trực tiếp tìm hiểu thực trạng, gặp gỡ nghệ nhân, lắng nghe cộng đồng và tạo điều kiện để người dân tiếp tục thực hành di sản. Bên cạnh đó, cần chú trọng tư liệu hóa, kiểm kê, số hóa nhằm lưu giữ tri thức, kỹ năng và kỹ thuật truyền thống, hạn chế nguy cơ thất truyền khi các nghệ nhân cao tuổi qua đời.
Những ý kiến tại hội thảo cũng gợi mở yêu cầu kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Di sản chỉ thực sự có sức sống khi được cộng đồng tiếp nhận, thực hành và trao truyền; việc đưa di sản đến với công chúng cần đi cùng sự tôn trọng những đặc trưng vốn có, tránh làm biến dạng hoặc đơn giản hóa các giá trị truyền thống.
NSND Lê Tiến Thọ, Viện trưởng Viện Nghiên cứu, Bảo tồn và Phát huy Văn hóa dân tộc, nguyên Thứ trưởng Bộ VHTTDL, cho biết 35 tham luận tại hội thảo đã góp phần làm rõ những đóng góp của nhà văn hóa Lê Hồng Dương trên nhiều phương diện, từ công tác quản lý, tổ chức hoạt động văn hóa đến sưu tầm, bảo tồn và phát huy di sản.
Ông cũng cho biết Viện sẽ có văn bản đề xuất đặt tên một tuyến đường mang tên Lê Hồng Dương tại Bắc Ninh, nhằm ghi nhận những cống hiến của ông đối với sự nghiệp bảo tồn và phát huy di sản văn hóa dân tộc.
Nhìn lại chặng đường hoạt động của nhà văn hóa Lê Hồng Dương, có thể thấy một điểm xuyên suốt trong tư duy của ông là bảo tồn văn hóa phải bắt đầu từ việc nhận diện đúng giá trị, tìm đến những người nắm giữ di sản và tạo dựng điều kiện để di sản tiếp tục hiện diện trong đời sống.
Đó cũng là kinh nghiệm có ý nghĩa đối với công tác quản lý văn hóa hôm nay, khi yêu cầu bảo tồn không chỉ là giữ lại những gì thuộc về quá khứ mà còn phải tìm được phương thức để di sản trở thành nguồn lực tinh thần, gắn bó với cộng đồng và được tiếp nối qua các thế hệ.
