Văn hóa các dân tộc thiểu số đang sở hữu nguồn tài nguyên phong phú cho phát triển công nghiệp văn hóa. Tuy nhiên, từ tiềm năng đến những sản phẩm có sức cạnh tranh trên thị trường vẫn còn khoảng cách. Bảo tồn di sản, tổ chức trình diễn hay giới thiệu văn hóa mới là những bước đầu; để hình thành chuỗi giá trị bền vững cần có sự tham gia đồng bộ của Nhà nước, cộng đồng, nghệ nhân, cơ sở đào tạo, nhà sáng tạo và doanh nghiệp.
Trong bối cảnh Việt Nam đã xác định phát triển công nghiệp văn hóa là một định hướng quan trọng, việc kết nối các nguồn lực này sẽ quyết định khả năng chuyển hóa di sản thành động lực phát triển kinh tế, xã hội và sức mạnh mềm quốc gia.
Tạo hành lang chính sách để di sản tham gia thị trường
Việc phát huy giá trị văn hóa các dân tộc thiểu số cần được đặt trong định hướng phát triển công nghiệp văn hóa của đất nước. Ngày 14.11.2025, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 2486/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045. Chiến lược xác định 10 ngành công nghiệp văn hóa, gồm: điện ảnh; mỹ thuật, nhiếp ảnh và triển lãm; nghệ thuật biểu diễn; phần mềm và các trò chơi giải trí; quảng cáo; thủ công mỹ nghệ; du lịch văn hóa; thiết kế sáng tạo; truyền hình và phát thanh; xuất bản.
Chiến lược đặt mục tiêu phát triển các ngành công nghiệp văn hóa trở thành những ngành kinh tế quan trọng, góp phần quảng bá các giá trị lịch sử, văn hóa, con người Việt Nam, khẳng định thương hiệu và vị thế quốc gia trên trường quốc tế. Trong đó, thủ công mỹ nghệ, du lịch văn hóa và nghệ thuật biểu diễn là những lĩnh vực có nhiều dư địa để khai thác, phát huy giá trị văn hóa truyền thống của các dân tộc thiểu số.
Đây là cơ sở quan trọng để kết nối công tác bảo tồn di sản với hệ sinh thái sáng tạo và sản xuất sản phẩm văn hóa. Theo đó, nghề thủ công truyền thống không chỉ được duy trì như một hoạt động sản xuất trong cộng đồng mà có thể phát triển thành ngành hàng có thiết kế, tiêu chuẩn chất lượng, thương hiệu và thị trường. Các giá trị văn hóa bản địa có thể trở thành nguồn cảm hứng cho sản phẩm sáng tạo; nghệ thuật dân gian có thể được phát triển thành các chương trình biểu diễn chuyên nghiệp; không gian văn hóa, cảnh quan và đời sống cộng đồng có thể được kết nối thành sản phẩm du lịch văn hóa có chiều sâu.
Tuy nhiên, để những định hướng này đi vào thực tiễn, cần có cơ chế chính sách đủ sức khuyến khích sáng tạo, thu hút đầu tư và tạo điều kiện để cộng đồng tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị. Bên cạnh chính sách hỗ trợ bảo tồn, truyền dạy di sản, cần quan tâm đến các cơ chế thúc đẩy nghiên cứu, thiết kế, phát triển sản phẩm, xây dựng thương hiệu, xúc tiến thương mại và bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ.
Đặc biệt, cần có giải pháp bảo vệ quyền và lợi ích của cộng đồng nắm giữ di sản trong quá trình khai thác thương mại. Việc sử dụng hoa văn, họa tiết, tri thức bản địa, hình ảnh và các yếu tố văn hóa truyền thống cần được thực hiện trên cơ sở tôn trọng nguồn gốc, có sự tham gia và đồng thuận phù hợp của cộng đồng. Việc nhận diện xuất xứ, ghi nhận đóng góp của nghệ nhân và bảo đảm cơ chế chia sẻ lợi ích sẽ góp phần hạn chế tình trạng sao chép, khai thác thiếu kiểm soát hoặc sử dụng chất liệu văn hóa mà cộng đồng không được hưởng quyền lợi tương xứng.
Từ kết quả bảo tồn đến yêu cầu phát triển chuỗi giá trị
Thực tiễn giai đoạn 2020–2025 cho thấy công tác bảo tồn, phát huy văn hóa các dân tộc thiểu số đã được triển khai bằng nhiều hình thức, từng bước gắn hoạt động gìn giữ di sản với đời sống cộng đồng và phát triển du lịch.
Trong giai đoạn này, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã tổ chức 10 sự kiện, ngày hội văn hóa, thể thao và du lịch quy mô khu vực, toàn quốc; bảo tồn 15 lễ hội truyền thống gắn với phát triển du lịch; tổ chức hơn 26 lớp tập huấn, truyền dạy; duy trì hơn 20 câu lạc bộ văn hóa dân gian; xây dựng 6 mô hình, triển khai 12 chương trình nghiên cứu, phục dựng, bảo tồn; hỗ trợ 5 nghề thủ công truyền thống và thực hiện hơn 20 chương trình tuyên truyền về văn hóa trên sóng Đài Truyền hình Việt Nam...
Tại các địa phương, công tác bảo tồn, phát huy các giá trị di sản như trình diễn nghề truyền thống, giới thiệu trang phục, ẩm thực, dân ca, dân vũ, lễ hội, phong tục tập quán... đã góp phần đưa những giá trị văn hóa đến gần hơn với công chúng, đồng thời nâng cao nhận thức về vai trò của cộng đồng trong gìn giữ và trao truyền di sản. Đây là nền tảng quan trọng để tiếp tục phát triển các hoạt động trải nghiệm, sản phẩm du lịch văn hóa và những hình thức sáng tạo mới dựa trên chất liệu di sản.
Tuy nhiên, bảo tồn và giới thiệu di sản mới là một phần của quá trình phát triển công nghiệp văn hóa. Để chuyển hóa giá trị văn hóa thành sản phẩm có khả năng cạnh tranh, cần giải quyết những hạn chế về quy mô sản xuất, chất lượng sản phẩm, năng lực thiết kế, quảng bá và tiếp cận thị trường.
Ở một số nơi, hoạt động truyền dạy chưa thường xuyên; sản phẩm thủ công còn thiếu tính đa dạng; sự liên kết giữa nghệ nhân, cộng đồng với doanh nghiệp và các đơn vị sáng tạo chưa chặt chẽ. Sản xuất còn nhỏ lẻ, thiếu nguồn lực đầu tư và chưa hình thành được hệ thống phân phối ổn định. Điều này khiến nhiều giá trị văn hóa giàu tiềm năng chưa được chuyển hóa thành sản phẩm có giá trị gia tăng tương xứng.
Muốn khắc phục những hạn chế đó, cần hình thành sự liên kết giữa các chủ thể trong toàn bộ chuỗi giá trị, từ cộng đồng nắm giữ di sản, nghệ nhân, người sáng tạo đến nhà sản xuất, doanh nghiệp, đơn vị phân phối và cơ quan quản lý. Cộng đồng cung cấp tri thức, kỹ năng và giá trị văn hóa gốc; đội ngũ sáng tạo phát triển ý tưởng, thiết kế và phương thức thể hiện mới; doanh nghiệp tham gia đầu tư, tổ chức sản xuất, quảng bá và đưa sản phẩm đến thị trường.
Sự kết nối này không chỉ giúp nâng cao chất lượng sản phẩm mà còn tạo điều kiện để các giá trị văn hóa được phát triển theo hướng chuyên nghiệp, có thương hiệu và khả năng cạnh tranh. Cùng với đó, cần chú trọng xây dựng thương hiệu sản phẩm văn hóa gắn với địa danh và cộng đồng dân tộc; cải tiến mẫu mã, nâng cao chất lượng nhưng không làm mất đi đặc trưng truyền thống.
Phát triển nhân lực, chuyển đổi số và mở rộng thị trường
Một trong những điều kiện quan trọng để phát triển công nghiệp văn hóa trên nền tảng di sản là xây dựng đội ngũ nhân lực có khả năng kết nối tri thức truyền thống với tư duy sáng tạo và năng lực thị trường.
Bên cạnh việc bồi dưỡng nghệ nhân, người thực hành và truyền dạy di sản, cần quan tâm đào tạo đội ngũ thiết kế, quản trị, truyền thông, kinh doanh và tổ chức hoạt động văn hóa tại địa phương. Sự kết hợp giữa tri thức bản địa với kiến thức chuyên môn, kỹ năng sáng tạo và năng lực tổ chức sản xuất sẽ góp phần nâng cao chất lượng sản phẩm, dịch vụ văn hóa.
Đặc biệt, cần tạo điều kiện để thế hệ trẻ trong cộng đồng dân tộc thiểu số tham gia sâu hơn vào quá trình bảo tồn và phát triển di sản. Với khả năng tiếp cận công nghệ, phương thức truyền thông và xu hướng tiêu dùng mới, lực lượng này có thể trở thành cầu nối đưa giá trị truyền thống đến gần hơn với công chúng, đồng thời hình thành những ý tưởng sáng tạo phù hợp với đời sống đương đại.
Chuyển đổi số cũng cần được đẩy mạnh trong cả bảo tồn và phát triển công nghiệp văn hóa. Việc số hóa tư liệu, hình ảnh, âm thanh, hoa văn, kỹ thuật nghề truyền thống và xây dựng cơ sở dữ liệu về di sản sẽ tạo nguồn tư liệu phục vụ nghiên cứu, sáng tạo, giáo dục và quảng bá. Các nền tảng số mở rộng khả năng giới thiệu sản phẩm, kết nối khách hàng, xây dựng thương hiệu và tiếp cận thị trường trong nước, quốc tế.
Tuy nhiên, số hóa không chỉ dừng ở việc lưu trữ tư liệu. Nếu được khai thác hiệu quả, dữ liệu văn hóa còn có thể trở thành nguồn chất liệu cho các sản phẩm sáng tạo trong lĩnh vực thiết kế, xuất bản, truyền hình, điện ảnh, trò chơi điện tử và các hình thức truyền thông số. Qua đó, di sản có thêm không gian hiện diện, tiếp cận những nhóm công chúng mới, đặc biệt là giới trẻ và khách hàng quốc tế.
Quá trình số hóa và khai thác dữ liệu cần tôn trọng quyền của cộng đồng, bảo đảm việc sử dụng tri thức, hình ảnh và giá trị văn hóa truyền thống có sự tham gia, đồng thuận phù hợp. Đây là yêu cầu cần thiết để vừa mở rộng khả năng tiếp cận di sản, vừa bảo vệ tính nguyên gốc và quyền lợi của những chủ thể đang nắm giữ, thực hành các giá trị văn hóa.
Đặt cộng đồng vào trung tâm của hệ sinh thái phát triển
Quan trọng hơn cả, cần hình thành hệ sinh thái phát triển công nghiệp văn hóa trên nền tảng di sản với sự phối hợp đồng bộ giữa Nhà nước, cộng đồng, cơ sở đào tạo, nghệ nhân, nhà sáng tạo và doanh nghiệp.
Trong đó, Nhà nước giữ vai trò kiến tạo chính sách, hỗ trợ nguồn lực và tạo môi trường thuận lợi; các cơ quan chuyên môn thực hiện chức năng nghiên cứu, tư vấn, kết nối; cơ sở đào tạo tham gia phát triển nguồn nhân lực; doanh nghiệp đầu tư, tổ chức sản xuất, quảng bá và phát triển thị trường. Cộng đồng là lực lượng trực tiếp sáng tạo, thực hành, gìn giữ và trao truyền di sản, đồng thời phải được tham gia vào quá trình ra quyết định và chia sẻ lợi ích từ hoạt động phát triển.
Cách tiếp cận này giúp khắc phục tình trạng bảo tồn và khai thác di sản còn tách rời, thiếu sự liên kết giữa các chủ thể. Khi nghệ nhân được kết nối với nhà thiết kế, doanh nghiệp và thị trường; khi các sản phẩm văn hóa được hỗ trợ từ khâu nghiên cứu, hoàn thiện đến phân phối, giá trị di sản sẽ có thêm điều kiện để phát triển thành những sản phẩm, dịch vụ có sức cạnh tranh.
Cùng với mục tiêu kinh tế, cần đặc biệt quan tâm đến việc duy trì môi trường thực hành và trao truyền di sản trong cộng đồng. Bởi một nghề thủ công chỉ có thể tồn tại khi còn người thực hành; một làn điệu dân ca chỉ có sức sống khi được hát trong đời sống; một lễ hội chỉ thực sự có ý nghĩa khi tiếp tục được cộng đồng gìn giữ và thực hành. Vì vậy, đầu tư cho nghệ nhân, truyền dạy cho thế hệ trẻ, duy trì không gian văn hóa và bảo đảm điều kiện sinh hoạt văn hóa cộng đồng phải được xem là bộ phận không thể tách rời của chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa.
Ở góc độ rộng hơn, bảo vệ và phát huy văn hóa các dân tộc thiểu số còn gắn với bảo đảm an ninh văn hóa, giữ gìn sự thống nhất trong đa dạng và củng cố nền tảng tinh thần của xã hội. Khi các giá trị tốt đẹp được duy trì, trao truyền và phát huy trong đời sống, cộng đồng có thêm điểm tựa để nâng cao ý thức tự chủ, trách nhiệm gìn giữ bản sắc và chủ động tham gia vào quá trình phát triển.
Văn hóa các dân tộc thiểu số không chỉ thuộc về quá khứ mà đang hiện diện trong đời sống hôm nay, chứa đựng tiềm năng đóng góp cho tương lai đất nước. Khi được đặt trong mối liên kết giữa bảo tồn, sáng tạo và thị trường, di sản có thể trở thành nguồn lực cho các ngành công nghiệp văn hóa, tạo thêm sinh kế cho cộng đồng và làm giàu sức mạnh mềm quốc gia.
Nhận diện đúng giá trị, đặt cộng đồng vào vị trí trung tâm và xây dựng cơ chế phù hợp để chuyển hóa di sản thành sản phẩm, dịch vụ văn hóa có chất lượng chính là con đường để bản sắc các dân tộc không chỉ được gìn giữ mà còn tiếp tục lan tỏa, đóng góp vào phát triển đất nước và nâng cao vị thế Việt Nam trong thời kỳ hội nhập.
