Hãy để truyền thống được ghi lại và giá trị được gọi tên

Tôi suy tư trong vai trò một cựu sinh viên khóa 43 ngành Văn học và trong trách nhiệm lớn hơn mà các thầy, các cô đang gửi gắm, tin cậy. Giữa thời cuộc nhiều biến động, bóng dáng những người thầy, người cô tưởng như sẽ mãi đồng hành cùng lịch sử của Khoa đang dần thưa vắng. Những điều ấy đánh thức trong tôi trách nhiệm lưu giữ di sản tinh thần mà các thế hệ đi trước đã kiến tạo và vun bồi.

Một Ngữ Văn Tổng hợp Hà Nội năm xưa, một Văn Khoa Nhân văn Hà Nội hôm nay vẫn sống trong lời kể của thầy trò, nhưng còn cần hiện hữu trên những trang sách. Bởi đến một lúc nào đó, lời nói sẽ theo những người kể chuyện hòa vào cát bụi, nhưng những trang sách sẽ ở lại với cuộc đời.

Đó là lý do cuốn sách Văn Khoa - Tổng hợp: Chân dung và Hồi ức ra đời. Đây là cuốn sách viết cho tương lai bằng hồi ức của quá khứ, giúp truyền thống đương đầu với biến thiên. Quả thực khó khăn khi viết những dòng giới thiệu, bởi viết bao nhiêu cũng không thể nói hết về Khoa, về thầy cô, bạn bè, những điều đẹp đẽ và tử tế ở nơi này.

Cuốn sách có lẽ cũng chỉ chạm tới một phần nhỏ trong những vỉa tầng truyền thống ấy. Nhưng cuốn sách giúp chúng ta nhìn lại những giá trị đích thực mà Văn Khoa - Tổng hợp đóng góp cho dân tộc, cho nền giáo dục và các thế hệ học trò. Bởi vậy, tôi lựa chọn hai điều để suy tư trước thềm truyền thống: Phẩm giá của Văn Khoa và cốt cách của Văn nhân.

Phẩm giá của Văn Khoa - Tổng hợp là những người thầy

Thời đại của chúng ta là thời đại các bảng xếp hạng, khi uy tín trường đại học được đo bằng thành tích giảng dạy, công bố khoa học, hợp tác quốc tế… Nhưng trong không gian di sản tinh thần của cuốn sách này, danh tiếng và phẩm giá của Văn Khoa, của Tổng hợp chính là những người thầy.

Phẩm giá ấy không đo bằng những dòng liệt kê sự nghiệp, công trình theo lý lịch khoa học. Phẩm giá ấy là lựa chọn cống hiến cho đất nước, là niềm đam mê với tri thức, là lối sống giản dị và tình yêu thương học trò hết mực.

Lựa chọn cống hiến cho dân tộc ở thế hệ các thầy, các cô luôn gắn với những quyết định làm thay đổi cả một đời người. Có người thầy bỏ dở luận án tiến sĩ ở Paris để về nước, từ chối ghế Bộ trưởng Bộ Giáo dục để làm khoa học, rồi theo đề nghị của Chủ tịch Hồ Chí Minh, trở thành Hiệu trưởng đầu tiên Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Có người thầy tốt nghiệp Văn chương và Triết học ở Sorbonne (Pháp), về Nam Bộ tham gia kháng chiến năm 1946, tập kết ra Bắc năm 1954 rồi hơn hai mươi năm làm Chủ nhiệm Khoa Ngữ Văn.

Niềm đam mê tri thức của các thầy, các cô được nuôi dưỡng trong những hoàn cảnh ngặt nghèo nhất. Có người thầy biết mười bốn thứ tiếng châu Âu, dịch và xuất bản khoảng 30 tác phẩm, nhưng vẫn lặng lẽ làm nhân viên dịch thuật ở phòng tư liệu của Khoa. Có người thầy phải sống bằng một phần ba dạ dày sau phẫu thuật, vẫn là chủ biên chính của bộ Từ điển Văn học và bộ Lịch sử Văn học Pháp 5 tập.

Trong những hoàn cảnh không lý tưởng về điều kiện làm việc và sức khỏe, các thầy tiên phong mở ngành học mới, xây dựng đội ngũ giảng dạy, nghiên cứu. Nhiều bộ giáo trình, sách chuyên khảo có tính khai phá từ thập niên 1960, 1970 đến nay vẫn mang tính dẫn dắt.

Nhưng điều được các thế hệ học trò nhớ lâu nhất lại là lối sống giản dị của các thầy. Những nhân cách lớn một thời chỉ ở trong những căn hộ nhỏ với cơ man là sách. Có thầy ngày ngày vẫn vác xe đạp, xách nước lên xuống cái cầu thang tối và dốc mà sinh viên gọi là “cầu thang của Đốt”.

Trong những năm sơ tán, các giáo sư tóc bạc cùng học trò vác củi, trồng rau, đẵn gỗ, chặt nứa dựng lớp học. Đó là những ngày cùng chia sẻ đời sống thiếu thốn, không khoảng cách của chức danh hay vị trí.

Phía sau sự giản dị ấy là tình yêu thương học trò hết mực. Có thầy bao dung khi học trò mắc lỗi, cưu mang trò gặp khó về nơi ở. Lắm khi thương trò gầy yếu, thầy cho tấm vải may áo, hộp sữa, gói đường hay mấy quả cam, quả quýt. Có người nhiều năm sau còn thay mặt “họ nhà giai” mang trầu cau đi hỏi vợ cho học trò năm xưa.

Trong học hành, các thầy vừa nghiêm khắc vừa tận tâm. Thầy dạy học trò không đối xử với khoa học bằng mục đích vụ lợi, bởi khoa học là cống hiến, lao động và hy sinh; chỉ cho trò cách đọc, ghi chép tư liệu, cách phải “đi cả hai chân” là giảng dạy và nghiên cứu. Có thầy hướng dẫn học trò hoàn thành khóa luận ngay trong những ngày nằm viện.

Đôi khi chỉ lời dặn “các ông phải học thôi, bò ra mà học” cũng đủ truyền cảm hứng cho bao thế hệ. Các thầy đã làm nên danh tiếng học thuật và chuẩn mực tinh thần trọng nghĩa trọng tình của Văn Khoa - Tổng hợp.

Những giá trị, truyền thống ấy được hậu bối kế thừa, trở thành phẩm giá của nơi chúng tôi thuộc về, thành di sản tinh thần quý báu. Dẫu tài hèn sức mọn, thế hệ học trò chúng tôi luôn thấy mình phải cố gắng hơn nữa để xứng đáng với tất cả những gì các thầy đã kiến tạo và vun bồi nên.

Cốt cách Văn nhân Tổng hợp

“Văn nhân” Tổng hợp là những người trưởng thành từ Khoa Ngữ Văn xưa, Khoa Văn học ngày nay, và còn nói về thứ tài hoa riêng có: Khả năng sáng tác văn chương. Văn Khoa Tổng hợp đào tạo những nhà nghiên cứu, nhà giáo, nhà báo, nhà quản lý văn hóa… và cũng ươm mầm nhiều tài năng văn chương. Có người trở thành nhà văn, nhà thơ, nhà biên kịch; có người dù làm nghề khác vẫn giữ cho mình một đời sống chữ nghĩa riêng.

Văn Khoa cho bao thế hệ người học được sống trong bầu khí quyển của văn chương. Văn chương hiện diện qua những tên tuổi trưởng thành từ Khoa, những tác phẩm đi vào đời sống văn học dân tộc. Thành tựu người đi trước thành cảm hứng cho người đi sau, rồi chính họ lại cầm bút, tạo nên vòng tuần hoàn của sinh mệnh văn chương.

Bầu khí quyển ấy còn trong những lần đàm đạo, những đêm thơ ở giảng đường Lê Thánh Tông, ký túc xá Mễ Trì - những thánh đường tinh thần một thuở. Hầu như sinh viên nào cũng có sổ tay chép thơ, để rồi nhiều thập kỷ sau, giấy đã úa vàng mà những bài thơ vẫn còn xanh.

Chính bầu khí quyển ấy hình thành nên một kiểu người Văn Khoa rất riêng. Hào hoa là đặc trưng đầu tiên. Hào hoa không nằm ở dáng vẻ bề ngoài, mà ở năng lực sáng tạo, phong cách sống tinh tế và cốt cách tinh thần.

Qua những dòng hồi ức, người Văn Khoa hiện lên với sự đa tài, chất nghệ sĩ và đời sống tinh thần giàu có. Dù gắn bó với văn chương, báo chí hay nghệ thuật, họ biết rung động trước cái đẹp, trân trọng chân giá trị đời sống. Cái hào hoa ấy không phải sự phô trương, mà là sự giàu có và phóng khoáng trong tâm hồn.

Người Văn Khoa đặc biệt rất cá tính. Văn Khoa không đòi hỏi mọi người phải giống nhau, mà cho phép mỗi người tìm thấy tiếng nói và con đường riêng. Có sinh viên gai góc, lập dị, khác biệt nhưng không bị xem là lệch chuẩn cần uốn nắn.

Những người thầy nhìn thấy điểm mạnh phía sau cá tính, tạo điều kiện cho học trò làm điều mình say mê. Từ ấy hình thành phẩm chất của Văn nhân Tổng hợp: Dám sống là mình, có tiếng nói riêng và được tôn trọng trong sự khác biệt.

Nhưng hào hoa và cá tính chỉ có ý nghĩa khi tài năng và cái tôi riêng được hướng vào đời sống. Cốt cách Văn nhân Tổng hợp còn là tận hiến, đem năng lực cống hiến cho nghề nghiệp, cho người học, cho Khoa, cho cộng đồng, cho đất nước.

Các thế hệ thầy trò luôn hiện hữu tinh thần dấn thân: Thầy tham gia cách mạng, trò lên đường nhập ngũ; có người dành cả đời truyền bá tri thức, giảng dạy, nghiên cứu; có người đem tuổi trẻ phục vụ đất nước. Tận hiến là biết đem tài năng và cá tính của mình đặt vào những giá trị lớn hơn bản thân.

Hào hoa trong cốt cách tinh thần, cá tính trong lựa chọn con đường riêng, tận hiến khi đem tài năng góp vào đời sống chung - đó là những nét làm nên cốt cách Văn nhân Tổng hợp.

Sinh viên hiện nay không còn viết văn, làm thơ như những thế hệ trước, chất “văn chương” trong mã gen Văn Khoa - Tổng hợp có phần phai nhạt. Nhưng có lẽ cốt cách Văn nhân vẫn ở những tầng sâu lắng hơn: Niềm tin vào giá trị chữ nghĩa, vẫn tin văn chương và tri thức có thể làm cuộc sống đáng sống hơn, làm con người được là con người nhất.